Ik ken niemand die De Aanslag van Harry Mulisch vrijwillig op zijn boekenlijst voor Nederlands parkeerde. Ook al was 'ie goed voor vijf punten (dat zijn er een heleboel kan ik u vertellen). Het is dat mijn klas de enorme pil klassikaal behandelde, en we er ons dus wel moesten verdiepen, anders had ik hem ongetwijfeld linea recta het schoolraam uitgekieperd. Mijn aversie tegen De Aanslag en alle andere Mulischiaanse boeken heeft overigens niets te maken met de verhalen. Die zijn doorgaans goed te verteren. Het was vooral de ellenlange lijst met motto's, motieven en ander ingewikkeld geneuzel dat mij en veel van mijn klasgenootjes tegenstond. Uiteraard draaide het mondeling examen Nederlands juist vooral om het herkennen en verklaren van al die Mulisch-trucjes. Tel daarbij op dat de schrijver vaak een halve boom nodig heeft om zijn verhaal kwijt te raken. De Aanslag is dus geen boek dat je net als een chicklitje effe snel tussendoor doet met je blik op oneindig en je verstand op nul.
Gelukkig bestaat er nog zoiets als de boekverfilming. Lang leve degene die dit fenomeen heeft geïntroduceerd.
Godzijdank stortte regisseur Fons Rademakers zich in 1986, vier jaar na het verschijnen van De Aanslag, op het verfilmen van de boekpagina's. Hoewel ook hij flink wat minuten nodig heeft (144 om precies te zijn) om het verhaal te vertellen is het op een tv-scherm een stuk beter te verteren dan op papier. Met het verhaal is namelijk niks mis. Integendeel. De Aanslag schetst het leed van de Tweede Wereldoorlog en laat zien hoe meedogenloos de herinneringen aan die oorlogstijd tientallen jaren later nog altijd toeslaan. De worsteling die het voor velen is om alles wat gebeurd is een plekje te geven. De film begint als een spannend jongensboek met de schietpartij vlakbij het huis van de twaalfjarige Anton Steenwijk die net op dat moment een spelletje Mens-erger-je-niet wil beginnen met zijn ouders en broer. NSB-er Fake Ploeg wordt voor hun deur omgelegd door mensen van het verzet. Even laten leggen de buren zijn lichaam bij Anton voor de deur met als gevolg dat de Duitsers zijn ouders en broer doodschieten en hun huis in de fik steken. Anton blijft alleen over. Dan start een chronologische vertelling van de jaren die volgen. Het komt eigenlijk best goed met Anton (gespeeld door Derek de Lint): hij wordt anesthesist, vader van een zoon en een dochter, trouwt twee keer. Maar de gebeurtenissen blijven hem dwarszitten. Wie is er schuldig? Waarom zijn familie? Zijn zoektocht naar de waarheid wordt afgewisseld met historische gegevens. Een onzichtbare verteller informeert de kijker op een zakelijke toon over oost en west, Rusland, kernwapens, Vietnam. Hoewel de film anno 2010 de tand des tijds maar net doorstaat, vliegen de filmminuten voorbij. Als ruim twee uur na de start van de film de puzzelstukjes voor Anton op zijn plek vallen, heeft de verveling nog geen seconde toegeslagen. Knap werk dus van Rademakers, die in 1987 met De Aanslag een Oscar in de wacht sleepte voor beste buitenlandse film. Eén minpuntje: af en toe laat hij zich verleiden om - volledig overbodig - de motieven van Mulisch een plekje te geven. Zoals het steenmotief. Anton die een dobbelsteen in zijn broekzak stopt (die daarna nog meerdere keren overdreven in beeld wordt gebracht), de zoon van de NSB-er Fake die met een enorme knal een steen op de piano van Anton legt. Het ligt er zo ontzettend dik bovenop, dat het bijna irritant is.
Toch moeten wij middelbare scholieren met een afkeer van dikke, moeilijke boeken Rademakers dankbaar zijn, want hij liet bij het maken van de film de inhoud van het boek grotendeels intact. En daarmee deed hij vele tieners op jacht naar hun diploma een héél groot plezier. Mij althans wel. Twee uurtjes met je neus voor de televisie, uittrekseltje met de Mulisch-trucjes uit je hoofd leren en je kon met je leraar Nederlands over De Aanslag meepraten alsof je het boek van voor tot achter had verslonden. Je moest wel bedacht zijn op de kleine verschillen tussen film en boek. De leraar was natuurlijk ook niet gek had alle mogelijke valkuilen voor je in petto.
Hij wist best dat de halve klas alleen maar boekverfilmingen keek. In mijn gesprek heeft hij nooit laten merken dat hij me doorhad. Ik haalde mijn mondeling examen met een ruime voldoende.

Gepubliceerd op: 09.08.10 06:00