"In dit land heerst een dreigcultuur"

Print
"In dit land heerst een dreigcultuur"

Bas Heijne: „De sociale nijd is nergens zo sterk als in Nederland. En je ziet het nu ook terug bij debatten over vluchtelingen: zij mogen wel, wat wij niet mogen.” Foto: Jean-Pierre Jans

Bas Heijne (Nijmegen 1960) is schrijver, vertaler en interviewer. Hij ontving diverse literaire prijzen en was presentator van het VPRO-programma Zomergasten. Heijne is als essayist verbonden aan NRC Handelsblad. Hij maakt zich zorgen over de discussie over vluchtelingen: „Achter die hysterie en agressie zit een dieper liggend probleem.”

„Het probleem van dit vraagstuk is dat er zoveel in samenkomt, wat er misschien niet direct mee te maken heeft. Zo zeggen mensen nu: ja, maar in de jaren negentig waren er veel meer asielzoekers. Getalsmatig klopt dat. Gevoelsmatig klopt het niet. Bovendien: het idee dat het getalsmatig klopt, is nog geen argument om het er dan maar verder niet meer over te hebben. 
Er komen nu allerlei dingen bij. Met name het idee van bedreigde eigenheid. Die was in de jaren negentig niet sterk ontwikkeld. Pas aan het eind van die jaren, met de opkomst van de Leefbaar- partijen, is dat gevoel gekomen: die kleine wereld waarin ik leef, wordt bedreigd door een grotere wereld en de politici die over ons gaan, die hebben geen oog meer voor die kleine wereld. 

In Wilders vind je een hysterische versie van de bezorgdheid

Die onvrede begon bij Leefbaar en is via Fortuyn en Verdonk vervolgens naar Wilders gegaan. En steeds in overtreffende trap. In Wilders vind je een hysterische versie van die bezorgdheid. Mensen die zeggen: we kunnen wel over die grote wereld praten, over globalisering, over immigratie en over de multiculturele samenleving, maar als ik de deur van mijn huis opentrek, zie ik altijd nog de overkant van de straat. Die is in honderd jaar hetzelfde gebleven, maar dreigt nu wel onherstelbaar te veranderen. Dat is de kwestie.

Deels kun je die onvrede heel goed begrijpen. Maar nu laat het zich niet meer corrigeren. En zie je een verharding. Het gaat over het zwartepietdebat. Dat kun je niet bagatelliseren. Dat gaat ook terug op een wezenlijke kwestie. Mensen die niet begrijpen waarom dat zo hoog oploopt, die zien dus niet wat eronder zit. 

Datzelfde is met vluchtelingen. Dat is natuurlijk een veel serieuzere zaak dan zwartepiet. Maar in wezen gaat het over diezelfde dingen: wij hebben er niets over te zeggen en het bedreigt ons, want we worden geconfronteerd met mensen met andere normen en waarden en wij worden niet geholpen door de politici, want die helpen juist degenen die binnenkomen. En dan zit daaronder nog zo’n dikke laag jaloezie van: waarom zij eerder een huis? Zij krijgen het allemaal wel en wij niet. Een oud-Hollandse emotie. Dit ligt allemaal klaar. Als er dan een groep vluchtelingen komt, krijg je het ‘zie je wel’-gevoel. 

Als je dit vindt, moet je niet op mij stemmen. Wie hoor je dat nog zeggen?

Wilders exploiteert dat naar hartenlust. Dan zie je dat de bestuurlijke elite in wezen geen oog heeft voor gevoeligheden die zich niet laten vatten in statistieken of in economische termen. Uiteindelijk gaat het om de vraag: wat is een gemeenschap, wat is een land, wat is een natie? Als je die vragen te vies vindt om aan te raken, dan laat je het speelveld open aan Wilders.”

Als het gaat om emotioneel beladen thema’s weet men er in ons land dus geen richting aan te geven.

„Dat is één aspect. De angst om een positie in te nemen. Fortuyn kon dat wel. Die corrigeerde zijn positie ook af en toe. Hij kon zeggen: dit ga ik niet oplossen. Of: als je dit vindt, moet je niet op mij stemmen. Wie hoor je dat nog zeggen? 

Die angst zie je ook bij dat referendum over Oekraïne. Men zal nooit zeggen: wij geloven hier en hier in. Nee, het is goed voor de handel. Het is altijd pragmatisch. En je ziet het ook bij de vluchtelingencrisis. Iemand als Dijkhoff staat met z’n poten in de modder, maar hij wordt steeds ondergraven door zowel Rutte alsook Halbe Zijlstra, die over borstvergrotingen voor asielzoekers begint. Wat straal je dan uit? 

Hoe kan Dijkhoff geloofwaardig blijven, als hij omringd wordt door mensen die een taal spreken, die recht tegen zijn opvattingen ingaat? Als je iedere vluchteling verdacht maakt en een klimaat schept, waarin alleen maar in negatieve termen wordt gedacht, dan heb je in de kern helemaal niks. Dan kun je de mensen die wel een plek verdienen, die wel vluchtelingen zijn, niet meer verdedigen. Het tweede aspect heeft te maken met de coalitie.

VVD en PvdA zijn in de aanloop van de verkiezingen bewust tegenover elkaar gaan staan om de flanken, voor de een de PVV en voor de ander de SP, leeg te halen. Die twee middenpartijen zeggen de dag na de verkiezingen: zo, nu gooien we alle ideologie overboord en gaan we kwartet spelen met Wouter Bos. Dan blijft er alleen nog maar pragmatische politiek over. Je hoeft geen visionair te zijn om te weten dat dat vragen om ellende is.

Met die zorgdiscussie liepen die flanken meteen weer vol. Dat kweekt smetvrees bij de bestuurlijke elite. Men is niet meer gewend om het debat aan te gaan en is meteen van slag als er geschreeuwd wordt tijdens inspraakavonden. In de jaren zeventig werd bij dit soort avonden voortdurend geschreeuwd. Maar mensen zijn tegenwoordig zo snel ontsteld en ontzet, als ze een mening horen die niet de hunne is. Al die onderwerpen die gerelateerd zijn aan die eigenheid of identiteit, dat is het echte thema. Alle kwesties, behalve misschien die van de bultrug, worden daaraan gekoppeld. De gevestigde politiek houdt zich niet met die thematiek bezig. 

Ik snap wel dat mensen er genoeg van hebben om zo benaderd te worden

Af en toe wordt een populistisch gebaar gemaakt. Dat ze meestal niet eens waar kunnen maken. Zoals: geen geld naar de Grieken. En uiteindelijk gaat er wel geld naar de Grieken. Dat noem ik paaipolitiek. Neem de Hedwigepolder. De hele tijd doen of die boeren gelijk krijgen. Uiteindelijk blijkt het allang zwart op wit te staan dat hij toch onder water gaat. Maar zeg het die mensen dan ook gewoon. Dat is waarom mensen zo kwaad zijn. Helaas kiezen ze dan voor Wilders, met wie alleen maar een nog grotere ellende zal ontstaan. 

Maar ik snap wel dat mensen er genoeg van hebben om zo benaderd te worden. Als er dan echt een crisis is, zoals met de vluchtelingen, dan is dat wel het slechtste moment om zo’n zwakke regering te hebben. Daar komt nog iets bij. Als je zegt dat wij allemaal mensen zijn en dat de wereld van iedereen is, dan zeg ik: you’re in for a disappointment. Je hebt te maken met Syriërs, met moslims. Het gaat erom dat je met die specifieke mens uit de voeten kunt. En niet met die algemene mens. Want die bestaat niet. Joseph de Maistre, de filosoof, zei eens: de mens, die heb ik nooit ontmoet. Ik heb Spanjaarden ontmoet. Duitsers. Maar de mens ben ik nog nooit tegengekomen. Die scepsis tegen verlichte wereldverbeteraars heb ik ook.

Maar die consequenties van dat standpunt, de grenzen dicht want dan zijn we weer allemaal onder elkaar, die onderschrijf ik weer niet. Immigratie is een gegeven in deze tijd, sowieso vanwege dat imploderende Midden-Oosten. Het is even alle hens aan dek.” 

De middenweg bewandelen wordt steeds moeilijker. Je hebt alleen nog maar boze burgers en Gutmenschen.

„Ogenschijnlijk. Het wordt door de media uitvergroot. En zeker door Wilders. Door websites als GeenStijl. Maar het is een vertekend beeld. Het midden staat momenteel heel zwak. Het heeft geen goede politieke vertegenwoordigers meer. De arbeider is bij de PvdA weggelopen. De middenklasser ook. Het midden is ontheemd. Het is ook de angst voor intimidatie. Je wordt al snel doelwit van mensen die geen enkele buitenlander binnen wil hebben. Je wordt overstemd. Net als die vrouw in Steenbergen, die een betoog hield. Daar moet een piemel in, werd tegen haar geroepen. Die vrouw was ook voor beperking van opvang. Opvang, maar met mate. Zij was echt het midden. Dat wordt weg geschreeuwd. Ik vind dat zoiets absoluut niet getolereerd moet worden. 

Dat midden wordt gezien als saai, als grijs, als slap. Terwijl dat midden de backbone van deze maatschappij is

Er is een cultuur ontstaan, ook in de media, dat het midden aan overtuiging mist. Dat midden wordt gezien als saai, als grijs, als slap. Terwijl dat midden de backbone van deze maatschappij is. Mijn zus geeft aan de universiteit les aan buitenlandse studenten die Nederlands willen leren. Ook aan Syrische vluchtelingen. Ze zegt dat ze nog nooit zulke gemotiveerde mensen heeft gehad. Ze leveren hun huiswerk ruim voor tijd in. De mensen die het daar goed deden, die zullen het hier ook goed doen. De mensen die het daar moeilijk hadden, die zullen ook hier problemen krijgen. Je moet realistisch blijven. Laatst liet het NOS Journaal eindelijk ook eens wat plekken zien, waar het wel goed gaat met vluchtelingen. 

Dat is mooi. Maar die hysterie en dat dreigen, dat is een vorm van narcisme. Dat moet door de overheid keihard worden aangepakt. Nu gebeurt dat veel te weinig. Wist je dat een kwart van alle zieken die thuiszitten, zijn bedreigd op hun werk? Er is een dreigcultuur in Nederland. In Limburg waren er plannen om een gehandicaptenpretpark te maken, voor dementen en gehandicapten. Afgeblazen. Wegens bedreigingen. 

Veel van Trump wordt nu ook door Wilders overgenomen

Er moet een lijn getrokken. Tot zover. En waag het niet om er overheen te komen. Want Geert Wilders blijft hier mee doorgaan. Hij moedigt dit aan. Zijn nieuwe tekst luidt: de waarheid ligt niet in het midden, de waarheid ligt aan onze kant en wen er maar aan. Dat is het nieuwe ultrarechtse mantra. Veel van Trump wordt nu ook door Wilders overgenomen. Tot en met ‘sukkels’ in zijn tweets. Die toon, die overtreffende trap, die grofheid, ik hoop alleen maar dat niet nog meer mensen meegaan in die spiraal. Rustig, weloverwogen en onaantastbaar, dat zou het antwoord moeten zijn. Alleen komt dat helaas niet van onze huidige regering. Deze generatie politici is in hun opportunisme bezig het resterende vertrouwen in de politiek verder uit te hollen. Hoofdschuldige is Mark Rutte. Diederik Samson is een goede tweede. Zie hoe ze omgaan met de affaire-Verheijen, professor Vermaat, Ard van der Steur, het bonnetje van Teeven. Het is bluf. Vlerkerigheid. En uiteindelijk ‘nee’ verkopen, terwijl je ‘ja’ hebt gezegd. Dan haken mensen op een vrij fundamentele manier af.” 

Máxima had gelijk. De Nederlander bestaat niet.

„Maar er is wel zoiets als smaak. Fransen reageren op bepaalde zaken anders dan Nederlanders, vertonen ook ander gedrag. Wilders is veel gebakken lucht, maar soms vraag je je af: wat zit daar nou eigenlijk onder? Dat vroeg laatst ook een Vlaamse journalist aan mij: wat is eigenlijk Wilders’ cultuuropvatting? Volgens mij: de Smurfen, de Droomvlucht en Kim Holland.

Dat negatieve is in Nederland sterk ontwikkeld. Dat klagen

Maar een Vlaamse nationalist heeft wel een idee wat de Vlaamse cultuur moet zijn. Die is voor of tegen bepaalde kunst. Wilders is nergens voor. Dat negatieve is in Nederland sterk ontwikkeld. Dat klagen. De angst dat een ander zich beter voelt dan jij. Dat is het gevoel wat in Nederland de toon aangeeft, of het over kunst gaat of over politiek. Typisch Nederlands. Alle discussies gaan daarop terug. Ook die zwartepietdiscussies. Die sociale nijd is nergens zo sterk als in Nederland. 

En je ziet het nu ook terug bij debatten over vluchtelingen: zij mogen wel, wat wij niet mogen. Ook dat de ander misbruik maakt van jouw goedheid. Dat jij dus Gekke Henkie bent. Dat ziet er helaas diep in bij Nederlanders.” 


 

Download onze GRATIS nieuwsapp. Klik hier