Pieterman als spiegel van de tijd

Print
Pieterman als spiegel van de tijd

De Sint vermaant, Piet heeft de roe patsklaar... Afbeelding: MGL

Sinterklaas en Zwarte Piet geven al jaren stof tot discussie. Dat is gezond, weet ook het Limburgs Museum. Want zo krijgt elke tijd vanzelf de Sint en Piet die ze verdient.

In de film over het sinterklaasfeest van het Limburgs Museum zitten ook de allereerste tv-beelden van een landelijke aankomst van Sint Nicolaas. 

Amsterdam, 1952, primitieve zwart-witbeelden. Sint en zijn Pieten verlaten de boot om over een smalle, akelig wiebelende loopplank voet aan wal te zetten. Het lukt ze ternauwernood. 

De plank lijkt haast symbool te staan voor de manier waarop het sinterklaasfeest al decennia wordt beoordeeld.Want de traditie van Sint en Piet heeft zich feitelijk nooit kreukvrij door de geschiedenis heen bewogen.Wie moord en brand schreeuwt dat lieden die de kleur van de Zwarte Piet bekritiseren ‘het feest ernstig beschadigen’, moet gewoon even het verleden erop naslaan. 

Dan blijkt dat steeds weer felle discussie ontstonden over facetten van het sinterklaasfeest. 

In de jaren negentig bijvoorbeeld was er al een sinterklaascrisis. De onstuitbare opmars van de kerstman had zo’n omvang genomen, dat deze booswicht de goedheiligman langzaam maar zeker uit de gunst van commercie (én publiek) dreigde te duwen. Op een gegeven moment gaf meer dan de helft van de Nederlandse bevolking aan ‘niet meer aan Sinterklaas te doen’ en het cadeautjesfeest naar de kerstboom te verschuiven. 

Een maatschappelijk breed georganiseerde tegenactie van sint-adepten was het gevolg en dat hielp de bisschop weer stevig in het zadel. Méér aandacht voor 5 december, de geboorte van het Sinterklaasjournaal en een stevige sintmerchandising waren het gevolg. Sindsdien is Sinterklaas in de media, in de reclame en in alle publieke ruimtes niet meer weg te sláán. 

Maar ook daarvóór lagen Sint en Piet regelmatig onder vuur. De Sint en Piet zouden te streng zijn voor kinderen. Ze zouden de arme kinderzieltjes de stuipen op het lijf jagen. Ze waren te veel boeman, te weinig kindervriend. Ook daar werd landsbreed over gediscussieerd, al bestonden er nog geen social media waarin tegenstanders van een ‘strenge’ Sint eindeloos hun gal konden spuien. En net zoals nu de Veegpieten het directe gevolg zijn van rumoer rond de Sint, zo miste de discussie over de straffende Sint ook destijds zijn uitwerking niet. Toen Sint Nicolaas in het midden van de jaren tachtig arriveerde in de haven van Amsterdam, gooide hij voor het oog van televisiekijkend Nederland demonstratief zak en roe overboord. Een historisch daad. 

Voortaan waren Sint en Piet kameraad van iedereen. De kindvriendelijke feestsint en feestpiet hadden definitief hun intrede gedaan. En gaven daarmee het publiek het beeld dat door maatschappelijke reuring vanzelf was ontstaan. Sint en Piet zijn zo steeds een afspiegeling van de samenleving. Een spiegel van onszelf.

Juist daarom is het knap lastig voor de Sintvierders van 2015 om te begrijpen hoe het er vroeger aan toe ging. Hoe Sinterklaas in de jaren vijftig een kind met bezorgde blik tot zich riep om het vermanend toe te spreken. En dat Zwarte Piet boos met zijn roe zwaaide. Maar het beeld past bij het ontzag voor autoriteiten in die tijd, waar de burgemeester nog ‘weledelachtbaar’ en de minister nog ‘excellentie’ was. 

Nog lastiger wordt het de tijden vóór de oorlog te begrijpen, ver terug tot in de negentiende eeuw. 
Daar kreeg de jeugd kinderboeken voorgeschoteld waarin de goedheiligman en zijn knecht deugnieten met veel plezier aframmelden. 

Op een van de Nieuwe Nederlandsche Kinderprenten uit 1880 slaat een uitzinnige Piet op zijn ezel in het wilde weg naar kinderen langs de weg. Zijn ezel schopt woest met zijn achterpoten naar de kleintjes. In Sint Nicolaas van C. van Schaick (1852) slaat de Sint een jongetje met een riet de kont bont en blauw. Op een prent van W. de Boois uit 1870 rammelt een blanke, schuimbekkende Piet jongetjes zo hard af, dat ze krom van de pijn staan. 

Op een sinterklaasprent uit 1905 slaat Piet de ‘luiaards, leugenaars en lekkerbekken, die in de school tot grote last verstrekken’ zo hard hij maar kan. Is dat schande allemaal?

Neen. Het zijn tijdsbeelden uit de negentiende eeuw, begin twintigste eeuw, waarin afschrikwekkende exempels dienden om de jeugd te vormen: ‘kijk eens jongens, wees braaf, anders wacht je dit.’ De tijdsbeelden geven - niet méér en niet minder - aan dat de sinterklaastraditie levendig is en steeds zal veranderen. Net zoals wijzelf trouwens. 
 

Je las zojuist een gratis artikel


Niet alle artikelen zijn gratis, want zogeheten Plus-artikelen zijn alleen te lezen door abonnees. Zonder abonnees kunnen we namelijk geen betrouwbare regionale journalistiek maken. Je leest al onze artikelen vanaf €4,50 per maand.

Bekijk de aanbieding →