Syriëgangers: wat is waar en wat niet?

© Archieffoto AP

Als de onbevestigde berichten over de executie van 8 Nederlandse IS-strijders en de gevangenneming van 75 anderen blijken te kloppen, is het nog maar zeer de vraag of die als wapen tegen radicalisering en/of de jihadgang kunnen worden ingezet.

Johan v.d. Beek en Claire v. Dyck

De executie van acht Nederlandse IS-strijders door IS wegens ‘insubordinatie’ zou voor Nederlandse jongeren die radicaliseren en denken over een gewapende jihadgang een waarschuwing kunnen zijn. Dat geluid, dat het om een wake- upcall zou kunnen gaan, klonk gisteren onder meer uit de mond van Fatimazohra Hadjar die in Amsterdam werkt met moslimjongeren.

De executies en gevangenneming van Nederlandse IS-strijders kunnen, indien waar, als ontmoediging worden beschouwd. Dit klinkt voor de hand liggend, maar er is een aantal nuanceringen aan te brengen en kanttekeningen te plaatsen. Een kenmerk van radicaliserende jongeren is namelijk dat ze zogeheten ‘mainstream media’, die dit nieuws groot brachten, niet vertrouwen en doorgaans ook niet volgen.

Dergelijke video’s zijn óf ‘niet waar’ óf ze worden gerationaliseerd

Berichtgeving over en duiding van het fenomeen Islamitische Staat door kranten of actualiteitenrubrieken, worden in de eerste fase van radicalisering al door ronselaars (zowel online als in de echte leefomgeving) geframed als ‘westerse’ of ‘zionistische’ samenzweringen die tot doel hebben moslims in een kwaad daglicht te stellen. Dat verklaart ook waarom deze jongeren ogenschijnlijk immuun zijn voor zelfs de meest gruwelijke IS-misdaden, zoals video’s van het levend verbranden van de Jordaanse piloot Mu’ath Al-Kasasbeh, de onthoofdingen door Jihadi John en de executies van ‘krijgsgevangenen’ door kinderen van IS. Dergelijke video’s zijn óf ‘niet waar’ óf ze worden gerationaliseerd, omdat de slachtoffers geen ‘ware moslims’ maar ‘westerse agenten’ zijn. De immuniteit voor nieuws dat niet resoneert met al ingenomen standpunten, is overigens niet iets dat alleen voorkomt bij radicaliserende jongeren.

Bij veel jongeren in het voortgezet onderwijs heerst een achterdochtige denktrant, beschreef journaliste Margalith Kleijwegt in haar onlangs gepubliceerde onderzoek naar de wijze waarop gevoelige maatschappelijke kwesties in de klas aan de orde komen. Met de koran in de hand weerspreken leerlingen de beweringen van hun geschiedenisleraar.

De aanslag op de redactie van het satirische tijdschrift Charlie Hebdo is verzonnen of een complot en de agent op straat is helemaal niet doodgeschoten. Anders lag er toch wel bloed op straat? Maar ook onder ‘witte’ leerlingen zag zij die verbeten denktrant.

 Feiten, ooit zo heilig toen er nog geen sociale media waren, zijn nu als Smarties

Zo beweren studenten van een mbo-opleiding dat het driejarige Syrische jongetje Aylan dat aan de vloedlijn werd gefotografeerd, niet is verdronken, maar met zijn hoofd naar beneden op het strand is gelegd om medelijden te wekken.

Kleijwegts onderzoek kreeg niet voor niets de titel 2 werelden, 2 werkelijkheden. Feiten, ooit zo heilig toen er nog geen sociale media waren, zijn nu als Smarties. Als je alleen de gele kleurtjes neemt, omdat die passen in jouw wereldbeeld, dan bouw je eigen versie van de werkelijkheid.

In kringen van IS- en jihadonderzoekers, journalisten en specialisten op het gebied van de radicale islam bestaat veel interesse voor het bericht over de vermeende executie van de acht Nederlandse IS-strijders. Maar in kringen van mensen die er misschien het meeste baat bij zouden kunnen hebben om dit als ‘afschrikwekkend voorbeeld’ te gebruiken, veroorzaakt het bericht van de doorgaans goed geïnformeerde activistengroep Raqqa is Being Slaughtered Silently - vooralsnog - nauwelijks deining. Mogelijk heeft dit te maken met het feit dat het nog niet zeker is dat de berichtgeving klopt. Die is immers slechts gebaseerd op één bron. Het bericht wordt afgedaan als onjuist door het Syrische Observatorium voor de Mensenrechten. Onderzoekers met zeer goede contacten in Syrië hebben tot nu toe geen onafhankelijke bevestiging gekregen, maar wel ontkenningen.

Onder meer door een Belgische IS-strijder, voor wat het waard is. IS zelf, normaal gesproken niet de meest bescheiden leverancier van beelden als het gaat om zuiveringen in eigen kring, houdt zich merkwaardig stil.

Waar het anderhalf jaar geleden nog heel normaal was dat strijders vanuit het kalifaat via Twitter of andere sociale media reageerden op nieuws uit de ‘mainstream media’, is het nu ook op dat gebied een stuk stiller geworden. In een poging om de de werkelijkheid te verkleuren en communicatie te stroomlijnen heeft IS de individuele vrijheden verder beperkt door de informatiestromen te controleren of af te sluiten. Wat waar is en wat niet, blijft zo lang onduidelijk. En dat geldt ook voor deze vermeende wakeup-call. Voorlopig wordt gedommeld.

Wil je alle Plus-artikelen lezen?

Dagelijks publiceren we meer dan 100 Plus-artikelen op onze site & app. Nieuws, achtergronden, analyses, reportages, interviews en columns. Word nu digitaal abonnee en kies voor een jaar lang korting of maandelijkse flexibiliteit.

Kies digitaal