De tragiek van Belgistan

© Fotolia

België is niet alleen het land met relatief gezien het hoogste aantal Syrië-gangers in Europa, het is volgens Angelsaksische media inmiddels ook de belangrijkste terroristische hub van Europa, het logistieke centrum van waaruit aanslagen worden voorbereid. Voor buitenlandse media is het verdict klaar: België is een mislukte staat. Volgens de Leuvense politicoloog Marc Hooghe hebben de critici een punt. „Samenwerking in België laat te wensen over.”

Caspar Cillekens

België is al maandenlang de kop van Jut. Het rondje België-bashing dat de zuiderburen kregen te verduren na de in Brussel voorbereide aanslagen in Parijs eind vorig jaar, is niets vergeleken met de stortvloed aan kritiek op het falend veiligheidsbeleid na de terreur in de Belgische hoofdstad.

Is België een mislukte staat, zoals vooral de kritiek in de Angelsaksische pers luidt? „Ik vind dat overdreven, maar er zit wel een kern van waarheid in”, reageert Marc Hooghe, hoogleraar politicologie aan de Katholieke Universiteit Leuven. Waar andere landen in tijden van terreur( dreiging) macht en middelen centraliseren om het gevaar te keren, is dat in de federale staat België met zijn zes gewesten en gemeenschappen onmogelijk. „Een samenhangend antiterreurbeleid gaat in tegen de federale logica van België”, zo legt Hooghe uit.

Volgens hem zou een deradicaliseringsaanpak moeten bestaan uit drie componenten: onderwijs, arbeid en repressie. Maar de bevoegdheden voor die terreinen zijn versplinterd in federaal België. En dus komt er van een samenhangende aanpak door het organiseren van beter onderwijs in probleemwijken als Molenbeek, aanbieden van werktrajecten aan allochtone jongeren en betere controle door politie en inlichtingendiensten niets terecht. De federale structuur, waar het onderwijs een zaak van de gemeenschappen is, arbeid tot het domein van de gewesten behoort en repressie een taak is van de federale overheid, is daarvoor een sta-in-de-weg.

En vergeet het maar, zo zegt Hooghe, om de in de jaren tachtig van de vorige eeuw begonnen federalisering van België terug te draaien. De Vlaamse nationalisten van de NV-A, de grootste politieke kracht in België, zullen dat nooit accepteren. Momenteel zitten de Vlaamse nationalisten in de federale regering en houden ze hun kaarten tegen de borst. Maar hun doel op de langere termijn is nog altijd de verdere uitkleding van België.

België is van een eenheidsstaat in de tweede helft van de 19de eeuw eind vorige eeuw veranderd in een hybride federale staat. En bij vrijwel iedere kabinetsformatie wordt weer een stukje van de verzwakte federale staat afgeknabbeld. De federalisering an sich is niet het probleem, zo stelt Hooghe.

Federale staten zoals Zwitserland en de VS Zwitserland en de VS zijn complexe verbanden, maar ze functioneren wel omdat de staat de teugels aantrekt als dat nodig is en er een bereidheid tot samenwerking bestaat tussen kantons/ staten en de centrale overheid. Maar in België is juist het gebrek aan samenwerking tussen de partners het probleem. „Politici saboteren vaak liever dan dat ze samenwerken. Daardoor wordt de boel verziekt.”

De terrorist kon zich  ongezien in de Brusselse ‘jungle’ verbergen

Hooghe geeft een Hooghe geeft een aantal voorbeelden. In Leuven, waar hij doceert, bestaat een goed doceert, bestaat een goed onderwijsvolgsysteem. Daardoor zijn scholieren die spijbelen of mogelijk op het slechte pad geraken, snel op de radar. In tweetalig Brussel - negentien burgemeesters, zes politiedistricten - werkt dat systeem niet. „Er zijn wel twee databanken, maar die werken niet samen.” Gevolg: radicaliserende (moslim)jongeren raken snel onder de radar. Niet alleen overigens bij de scholen, maar ook bij de hoofdstedelijke politie zoals de ‘onderduikperiode’ van Salah Abdeslam, een van de aanslagplegers in Parijs, laat zien. De terrorist kon zich met hulp van een netwerk van sympathisanten vier maanden lang ongezien in de Brusselse ‘jungle’ verbergen.

Brussel komt volgens Hooghe momenteel zo’n tweehonderd agenten tekort. „Het hoofdstedelijk gewest krijgt die plaatsen niet opgevuld. Agenten doen liever dienst in een van de betere wijken dan in Molenbeek. Misschien zou je meer moeten betalen, maar daar heeft Brussel het geld niet voor.”

De bereidheid om vanuit Vlaanderen het armlastige Brussel financieel te hulp te komen, is nihil. „Waarom zouden wij, zo zeggen de Vlamingen, meebetalen de Vlamingen, meebetalen om de problemen van Brussel op te lossen. Vlaanderen is daartoe niet bereid. Brussel zelf heeft het geld niet. En van Wallonië, dat ook niet bepaald in de slappe was zit, is ook weinig assistentie te verwachten.” En zo blijft Brussel, waar de Derde Wereld oprukt en de Eerste Wereld zich terugtrekt in de groene randgemeenten, met zijn eigen stadsproletariaat verweesd achter. In verweesd achter. In zekere zin is Brussel een slachtoffer van de Belgische federalisering.

Op dit moment is het alle hens aan dek in België. Het gaat erom nieuwe aanslagen te voorkomen. Het opzetten van een deradicaliseringsaanpak laat op zich wachten. Politici, zo constateert Hooghe droogjes, vervallen weer in oude gewoonten. Na de solidariteit van de eerste dagen na de aanslagen is het weer business as usual. De Franstalige burgemeester van Brussel beschuldigt zijn Nederlandstalige collega van Vilvoorde ervan dat deze hem niet tijdig ingeseind heeft over de mars van rechtse hooligans die afgelopen zondag de herdenking op het Beursplein verstoorden. „Ze vervallen weer terug in de oude houding. Het leidt nergens toe”, verzucht Hooghe.

België is een ingewikkeld land, met zes regeringen een politiek ‘mijnenveld’

Wat normaliter tot de kerntaken van een staat hoort - defensie, veiligheid, buitenlandse zaken - besteedt België volgens Hooghe liever uit. „Defensie dragen we over aan de NAVO, buitenlands beleid aan de EU. En de veiligheid zouden we het liefst ook aan de EU overdragen.”

België is een lappendeken van bevoegdheden. Brussel met zijn zes, doorgaans langs elkaar heen werkende, politiedistricten staat symbool voor de bestuurlijke versnippering. In Nederland zou Den Haag samenwerking tussen gemeenten gewoon dwingend opleggen, zo oppert Marc Hooghe. In latijns België, waar de burger meer belang hecht aan korte lijntjes met zijn burgemeester dan met de ‘verre’ en onzichtbare staat, ligt dat wel even een slag anders. „In België zijn de burgemeesters en de volksvertegenwoordigers de verbindingsoffcieren met de staat.” En die positie geeft de burgemeesters die vaak ook nog parlementslid zijn een machtige positie. „Waar de staat zwak is, neemt de macht van de lagere bestuurders toe”, zo verklaart Hooghe het Belgische bestuurssysteem.

En als dan NV-A minister van Binnenlandse Zaken Jan Jambon iets wil regelen met een Franstalige burgemeester van een Brusselse deelgemeente wiens partij weinig op heeft met de Vlaamse nationalisten is de uitkomst bij voorbaat bekend: sabotage in plaats van samenwerking. Dat is ‘Belgistan’ ten voeten uit. België is een ingewikkeld land, met zes regeringen een politiek ‘mijnenveld’. Politici moeten zorgvuldig laveren tussen de fronten. Voor je het weet, heb je een collega op zijn tenen getrapt en zijn de rapen gaar. De politiek heeft leren leven met de disfuncties van België. Het heeft echter ook geleid tot een cultuur van wegkijken. De prijs die niet alleen België, maar ook zijn buren daarvoor betalen, is hoog. De politiek is na 22/3, het 9/11 van België, ontwaakt in een wereld die ze zelf heeft laten ontstaan. Het bouwvallige huis heeft meer dan een likje verf nodig.

Meer lezen?

Nieuwe actie: Één jaar toegang tot alle Plus-artikelen voor slechts 1,04 per week. Daarmee lees je dagelijks meer dan 100 nieuwe Plus-artikelen op onze site & app. Of kies voor een van onze andere abonnementen.

Ik word digitaal abonnee