Hoeders van onze hoogstambomen

Fruitbomen in een weiland bij Roosteren. De laatste 200 jaar is het aantal bomen in de streek gedecimeerd.

Fruitbomen in een weiland bij Roosteren. De laatste 200 jaar is het aantal bomen in de streek gedecimeerd. © Wendy Vluggen

April staat bekend als bloesemmaand. Fruitbomen staan in bloei en de bedrijvigheid onder insecten is enorm. „Hoogstambomen bieden veel meer dan fruit.”

Stefan Gillissen

De fruitboom is meer dan een levend stuk hout. Veel meer. Het is een levensader die verandert met de seizoenen. Aan iedere fruitboom kun je jaargetijden aflezen. Maar fruitbomen doen nét iets meer. Ze lokken je aanvankelijk met bloesem en verwennen je later met vruchten. Of het nu om kersen, peren, appels of pruimen gaat, het plukken van eigen oogst geeft intense voldoening. Net als het verorberen ervan.Wie in de tuin een paar fruitbomen heeft staan, mag zich gelukkig prijzen.

De wat oudere generatie herinnert zich hoe Zuid-Limburg er decennia geleden uitzag. Hoogstambomen domineerden de horizon. Een explosie van bloemen in de lente, de aanblik van lange ladders in de oogsttijd in de zomer. Hoogstambomen zijn tegenwoordig eerder uitzondering dan regel.We hebben de bomen zien verdwijnen.Weggedrukt door economische en andere ontwikkelingen. De productie ligt bij laagstambomen hoger, het fruit is goedkoper te oogsten en het oogsten is - dicht bij de grond - een stuk veiliger.

Een ongelijke strijd, op het eerste oog. Toch hebben de hoogstambomen zich niet helemaal te laten verdringen. Zuid-Limburg mag wat dat betreft de bakermat genoemd worden, Eijsden-Margraten (‘de Fruitigste van Limburg’) voorop. Maar ook iets noordelijker zijn nog behoorlijk wat hoogstambomen zichtbaar. Vooral rond Sittard, Susteren, Roosteren en Nieuwstadt.

Wie langs de wei in Roosteren en die aan de A2 ter hoogte van Baakhoven rijdt, ziet echter dat het mis is. Daar is geen kennersoog voor nodig. Een massa dood hout in de bomen, bloesem beperkt tot enkele takken.Weinig groen.

Zie je die tak. Die is dood. Die moet er eigenlijk uit, alleen kom er maar eens bij op die hoogte

Heel anders is het in een huisweide aan de Pissummerweg in Susteren. Daar bloeit het alsof het leven ervan afhangt. Helaas voor de eigenaar: dat is in sommige gevallen ook zo. „Prachtige bomen, de oudste zal tegen de 90 jaar zijn. Maar het onderhoud is slecht geweest. Er is een aantal jaren geleden ook verkeerd gesnoeid”, zegt Frans Voncken van de Stichting Instandhouding Kleine Landschapselementen (IKL). „Zie je die tak. Die is dood. Die moet er eigenlijk uit, alleen kom er maar eens bij op die hoogte.” Slecht onderhoud? Maar de bijna onwaarschijnlijke hoeveelheid bloesem dan? Je weet straks van gekkigheid niet wat je met al die vruchten moet? „Bij appel en peer is dat een slecht teken. De bomen zijn zo vruchtbaar dat ze zichzelf dooddragen. Als je geen onderhoud pleegt tenminste. Door de bloesem raken de bladscheuten in de minderheid. De boom put zichzelf uit. Daarom moet je snoeien, vruchthout eruit halen. Zo krijgt de boom een impuls om bladscheuten te maken en ontstaat een betere verhouding”, zegt Voncken.

IKL, tijdelijk gevestigd in Nieuwstadt, maakt zich sterk voor het behoud van hoogstambomen, onder meer door het geven van snoeicursussen. Maar is dat voor plaatsen als Roosteren, Limbricht, Ophoven, Jabeek, Schinnen en Grevenbicht nodig? „In oude atlassen zie je dat dorpen rond Sittard omringd zijn door fruitbomen. Tussen 1820 en 1850 bestaat 80 procent van de dorpen uit boerderijen met een huisweide. Daarin staat hoogstam, omgeven door heggen met knotwilg.” Overhoven, inmiddels geassimileerd door Sittard, is een goed voorbeeld.

Tweehonderd jaar geleden nog compleet ingesloten door fruitbomen. Wat anno 2016 overigens nog zichtbaar is. Fruitteelt blijft rond en boven Sittard voor eigen gebruik, in tegenstelling tot het diepere zuiden. De löss is daar een ideale voedingsbodem. „Fruit heeft zich kunnen ontwikkelen tot een exportproduct. Noord- en Midden-Limburg hebben vooral zandgrond. Door bewerking geschikt voor het telen van fruit, maar niet ideaal.”

In de loop der jaren zijn veel hoogstambomen verdwenen. Slachtoffer van dorpsuitbreiding of desinteresse. Dat is zonde, zegt Voncken. Want hoogstamweiden hebben meer te bieden dan fruit. „De biodiversiteit is enorm. Een grasweide onder bomen wordt nooit vernieuwd, nooit geploegd. Er ontstaat een kruidenrijk grasland en een rijk bodemleven dat je elders niet vindt. Gemengde weiden met pruim, peer, appel en kers hebben een lange bloesemtijd. Heel veel wilde bijensoorten zijn daarbij gebaat. Helaas bestaat daar weinig erkenning voor.”

Gelukkig zijn er vutters, gepensioneerden en jongere generaties die hoogstambomen waarderen

Ook voor het toerisme zijn hoogstambomen van levensbelang. In onderzoeken komt naar voren dat wie Limburg bezoekt, dat in driekwart van de gevallen doet vanwege het landschap. Het behoud van bijzondere elementen daarin, is het bestaansrecht van IKL. Je kunt de stichting en perceeleigenaren de hoeders van de hoogstam noemen. „Gelukkig zijn er vutters, gepensioneerden en jongere generaties die hoogstambomen waarderen. Die kopen oude boerderijen op, restaureren en zien waarde in de fruitbomen. Ze hebben ook de tijd.”

Het laatste is noodzakelijk. Hoogstam eist liefde, aandacht en betrokkenheid. Je wordt voor het harde werk terugbetaald in schoonheid en vrucht. En dat is best een lekkere overeenkomst.

Meer info op www.ikl-limburg.nl

Meer lezen?

Nieuwe actie: Één jaar toegang tot alle Plus-artikelen voor slechts 1,04 per week. Daarmee lees je dagelijks meer dan 100 nieuwe Plus-artikelen op onze site & app. Of kies voor een van onze andere abonnementen.

Ik word digitaal abonnee