De heldenmoed van Mahler

Print
De heldenmoed van Mahler

Afbeelding: Besproken boek

Je kunt de Holocaust het best herdenken door persoonlijke verhalen te vertellen, vindt Gerrit van der Vorst. Daarom beschrijft hij in ‘Het kapitaal van Sal Walvis’ de lotgevallen van een aantal joden in Venlo en omstreken tijdens de Tweede Wereldoorlog.

De dramatiek, de heldenmoed en de Kafkaiaanse kant ervan. Dat zijn de drie aspecten die oorlogsonderzoeker Gerrit van der Vorst (69) het meest treffen in het oorlogsverhaal van Jupp Mahler. Daarom luidt de ondertitel van het aan hem gewijde hoofdstuk in zijn boek ook 'Een man met een leeuwenhart'. Het lijkt inderdaad of Kafka heeft meegeschreven aan de levensloop van Mahler. Allereerst moet de op 11 december 1894 in Krefeld geboren jood in 1935 samen met zijn eveneens joodse vrouw Hedwig voor de nazi’s vluchten uit Duitsland. Terwijl hij toch in de Eerste Wereldoorlog in het Duitse leger dient, drie keer gewond raakt en liefst vijf onderscheidingen krijgt voor dapperheid. Hij vestigt zich in Venlo en begint er met uit zijn geboorteland meegenomen machines de drukkerij Rekafa. De ellende begint daar twee jaar later. Mahler wordt beschuldigd van het vervaardigen van anti-Duits drukwerk.

Hoewel er geen enkel bewijs voor is, worden hij en zijn vrouw op 1 juli 1937 door de met de Duitsers samenwerkende Venlose politie Nederland uitgezet en raakt hij het in Venlo opgebouwde florerende bedrijf kwijt. Een uitwijzing die de Duitsers zien als het bewijs van zijn schuld. Vervolgens wordt hij in België – waar hij naar toe vlucht – tot ongewenst vreemdeling verklaard, naar Nederland teruggestuurd en in Venlo meteen de grens met Duitsland overgezet. In zijn geboorteland worden zijn vrouw Hedwig en hij direct een prooi van de Gestapo die hen vele malen verhoord. Verhoren waarin zij geen krimp geven. Het echtpaar wordt daarna in kamp Westerbork gevangengezet. Hun kamer daar wordt een toevluchtsoord voor andere gevangenen. Bovendien raakt Jupp betrokken bij verzetswerk in het kamp. De Gestapo haalt hem weer naar Duitsland, waar hij – het is inmiddels 1943 – aangeklaagd wordt voor hoogverraad. Nieuwe verhoren volgen, maar ook dan bekent Mahler niets.

Hun kamer daar wordt een toevluchtsoord voor andere gevangenen

De Duitsers weten dan niet meer ‘Hartverlamming’ De Duitsers weten dan niet meer wat ze met hem aan moeten en besluiten op 1 september 1943 dat de Gestapo hem mag straffen. Nog diezelfde dag sterft hij in de gevangenis van Düsseldorf. Officieel aan een hartverlamming, maar Gerrit van der Vorst veronderstelt dat hij gewoon is vermoord. Zijn vrouw sterft zeventien dagen later, zij wordt gedeporteerd naar Auschwitz en daar meteen om het leven gebracht. Onder de indruk Gerrit v Gerrit van der Van der Vorst heeft een st heeft een enorm respect voor Mahler gekregen tijdens het onderzoek naar diens jaren voor en tijdens de oorlog en het schrijven van zijn verhaal. „Ik ben erg onder de indruk van zijn levensloop”, stelt hij, „hij heeft de laatste jaren van zijn leven voortdurend moeten vluchten en is vervolgens in handen van de Duitsers gevallen. Alleen vanwege beschuldigingen, waarvoor nooit een bewijs is gevonden. Daardoor is hij ook alles wat hij had kwijtgeraakt. Maar hij bleef ongebroken. Hij weerstond zelfs de Gestapo tijdens verhoren, terwijl die er – zoals bekend is – toch behoorlijk op los sloeg. De man is naar mijn idee een echte held.” Een held waar de Duitsers niks mee kunnen. Vandaar dat ze hem hebben vermoord, meent de onderzoeker. „Het is wel heel toevallig dat hij op dezelfde dag dat de Gestapo toestemming krijgt om hem te straffen ook sterft. Ze konden hem niet berechten. Daarom hebben ze hem, ik kan het niet bewijzen maar twijfel er niet aan, om het leven gebracht.”

Hij heeft de laatste jaren van zijn leven voortdurend moeten vluchten en is vervolgens in handen van de Duitsers gevallen

Van der Vorst beschrijft het verhaal van Jupp Mahler uitgebreid in zijn boek, net als hij de ruimte neemt voor de levenslopen van andere in Venlo en omstreken terechtgekomen joden. In Het kapitaal van Sal Walvis staan acht van die portretten. Het boek vormt een tweeluik met Een diepzwarte sluier, dat hij in september 2014 heeft uitgebracht, waarin hij de algemene geschiedenis van de Jodenvervolging in Venlo heeft vastgelegd. De aanleiding om zich in de oorlog te gaan verdiepen is voor Gerrit van der Vorst de dood van zijn vader in 2002. „Hij werkte bij de politie en toen ben ik een paar jaar later eens gaan bestuderen wat de politie in de oorlog deed”, kijkt hij terug. „In een van de politiedossiers uit die tijd las ik over de lotgevallen van de in Velden ondergedoken joodse meisjes Mary Winnik (6) en Annie Koekoek (8), die op 6 september 1944 in Auschwitz werden vermoord. Omdat het me enorm aangreep, heb ik me zelf een herdenkingsplicht opgelegd. Ik beloofde dat ik tien persoonlijke geschiedenissen van in Venlo terechtgekomen joden op zou schrijven en publiceren. Om zo duidelijk te maken hoe zwaar die Jodenvervolging ook in deze streek is geweest.”

Omdat het me enorm aangreep, heb ik me zelf een herdenkingsplicht opgelegd

Van der Vorst weet niet waar hij aan begint. Het vergaren van de informatie voor zijn getuigenissen is een enorme klus. Hij bezoekt archieven, bibliotheken, musea en plekken waar zich incidenten hebben voorgedaan, leest boeken, speurt internet af en spreekt met nabestaanden. Met het materiaal dat hij zo bijeenbrengt, kan hij niet alleen de verhalen van afzonderlijke joden schrijven. „Ik had zo’n berg gegevens dat ik daar ook iets mee moest. Het zou zonde zijn om ze niet te gebruiken. Daarom heb ik die eerst vastgelegd in een algemeen boek over de geschiedenis van joden in Venlo net voor en tijdens de Tweede Wereldoorlog. Dat werd De diepzwarte sluier.” Voorlopig is Het kapitaal van Sal Walvis zijn laatste holocaustboek, benadrukt Van der Vorst. Na bijna tien jaar onderzoek en schrijven is de oud-Venlonaar even klaar met de Tweede Wereldoorlog in en rond Venlo en de lotgevallen van de joden daarin. „Het is tijd voor een lichter onderwerp”, lacht hij. 

Meer lezen?

Nieuwe actie: Één jaar toegang tot alle Plus-artikelen voor slechts 1,04 per week. Daarmee lees je dagelijks meer dan 100 nieuwe Plus-artikelen op onze site & app. Of kies voor een van onze andere abonnementen.

Ik word digitaal abonnee