Dit artikel is exclusief voor abonnees van De Limburger
Dit exclusieve artikel lezen? Doe het gratis >

Kunnen de drie koningen straks soms inpakken?

Dit artikel krijg je van ons cadeau

Driekoningen wordt ook wel Dertiendag genoemd, omdat het dertien dagen na Kerstmis plaatsvindt. Afbeelding: iStock

Driekoningen, 6 januari, is in Nederland vooral de dag van de toch al bijna kale kerstboom aftuigen. Als dat niet al lang gebeurd is. De ‘feestdag’ wordt bijna nergens nog gevierd. Wat een verschil met vroeger.

Vroeger begon ik ergens in de buurt van de voordeur. De kerstboom boordevol ballen stond vlak na sinterklaas mooi overeind en een deel van de woonkamer had ik ingepakt in ‘grotpapier’ waardoor er een soort Tora Bora-grot was gecreëerd. Elke dag pakte ik de hoge heren uit het oosten op en zette ze een stukje verderop neer, net ietsje dichter bij de kerststal, waar ze omstreeks Kerstmis - in mijn gedachten - onder luid gejuich werden ontvangen door Maria, Jozef en de rest van de santenkraam. Deze jaarlijkse roadtrip van hooguit een paar meter was eigenlijk het enige wat ik meekreeg van Driekoningen. Oh ja, wat ik nog meer wist van 6 januari was dat het deze dag is waarop je de kerstboom weer af diende te tuigen. Bij ons thuis lagen de ballen dan al lang en breed weer in een doos op zolder en de boom bedankt voor gedane zaken in de tuin, maar oma hield de traditie gelukkig in ere.

Geschenken
De tentoonstelling Tres Reges in het zeker duizend jaar oude Salviuskerkje in Limbricht praat je verder bij over alle gebruiken rond wat ook wel Dertiendag wordt genoemd, omdat 6 januari precies dertien dagen na kerstavond valt. Organisatoren Paul Janssen en Jos Wolters vertellen ons het naadje van de kous. Dat ze ervoor kozen om juist dit onderwerp te belichten is niet zomaar. Het kerkje heeft Caspar, Melchior en Balthasar hoog zitten. Dat blijkt uit het feit dat de koningen zijn afgebeeld in gewelfschilderingen boven het oostelijke r
aam, de allerbelangrijkste plek van de kerk. Voor hen heeft zelfs Jezus pas op de plaats gemaakt.

Oudste van Nederland
De schilderingen dateren van rond het jaar 1300, ze gelden volgens de mannen als de oudste van Nederland en werden door Keulse kunstenaars gemaakt. De vorsten belichamen in Limbricht de band met Keulen, de stad waar de relieken (zouden) liggen. "Omdat ze juist op deze belangrijke plek in de kerk vereerd worden, wilden we er een keer goed aandacht aan schenken”, zegt Wolters. Het is, meent Janssen, gelijk een gelegenheid om alle gebruiken rondom 6 januari in beeld te brengen. Dat zijn er nogal wat. "Dat elke koning een geschenk bij zich had - goud, mirre en wierook - weten de meesten, maar wie kent de huiszegen, de boon of de ster op stok?”

Kroontje
Om met die eerste te beginnen: vroeger werd tijdens de hoogmis op Driekoningen niet alleen water gewijd maar ook krijt. Kinderen gingen, en heel sporadisch gaan ze dat nog, van huis naar huis om bij de voordeur met krijt Christus Mansionem Benedicat (Christus zegene dit huis) te schrijven. De beginletters van dit gezegde verwijzen niet geheel toevallig ook naar Caspar, Melchior en Balthasar. Een ander gebruik is dat de kinderen als een van de koningen langs de deuren gaan, bijvoorbeeld met lampionnen, driekoningenliedjes zingen en dan - zoals bij Sint-Maarten of Halloween - als dank zakgeld of snoep krijgen. Rond deze dag werd vaak ook een driekoningenbrood of -taart gebakken. Daarin ging een boon (of een muntstuk of porseleinen beeldje) en wie het voorwerp vond mocht zich een dag lang de koning van het stel noemen. "Dat herinner ik me nog goed van vroeger”, mijmert Janssen. "Als je dat voor elkaar kreeg mocht je een hele dag een kroontje van papier-maché dragen.”

Magiërs
Vooral is er in het kerkje aandacht voor hoe de beeldtaal rond de koningen zich ontwikkelde. De oudst bekende afbeelding stamt uit (ongeveer) 250 na Christus. In de catacomben van Priscilla in Rome vinden we ‘de Magiërs’. "Op grond van de drie geschenken in de Bijbel werd hun aantal vas
tgesteld op drie. En kijk eens naar hun smurfenmutsen, zogeheten Phrygische mutsen. Die duiden de herkomst uit het oosten aan.” Langzaam komen er in de loop van de jaren meer details bij. Zo toont een sarcofaag uit de eerste helft van de vierde eeuw in een museum in Rome kamelen, wat eveneens hun herkomst doet vermoeden. "Op dat moment zie je drie mannen die enorm op elkaar lijken, ze zijn even oud, even groot en zien er hetzelfde uit. In een mozaïek uit de zesde eeuw is dat veranderd, dan zien we mannen uit drie verschillende generaties.”

Andy Warhol
Wat later blij
ken ze in rang te stijgen en worden de magiërs koningen. En vanaf de dertiende eeuw zijn het wereldreizigers. Waar de wijzen voorheen uit Arabië, Perzië en India kwamen, zijn ze dan afkomstig uit Europa, Azië en Afrika. Vanzelfsprekend verschijnt dan de zwarte koning ten tonele. Moeten we daar nog ontstemd over raken, in navolging van de zwartepietendiscussie? Janssen en Wolters: "Je bent er bijna bang voor, maar in dit geval lijkt ons daar niet veel mis mee. Omdat hij niet in een ondergeschikte rol te zien is, zoals sommigen over pieten zeggen, maar als vertegenwoordiger van een exotische, rijke wereld.” Vanaf de vijftiende eeuw komen de drie wijzen niet alleen. Opeens verkeren ze in groot gezelschap, een soort posse rondom de drie koningen. Al is het waarom daarvan niet duidelijk. De diversiteit van de koningen is verder te zien in een aardige verzameling kerststalletjes van over de hele wereld, van Ghana en Tsjechië tot Peru. Ook hedendaagse kunstenaars hebben hun interpretatie op de drie koningen in de loop van de tijd gegeven. Andy Warhol deed dat op verfrissende wijze door drie keer Elvis - The King - af te beelden, zoals we hier in Limbricht nog eens zien.

Misverstanden
We moeten het kerstverhaal met een flinke korrel zout nemen, benadrukken de mannen in navolging van diverse media vlak voor de kerst. Wolters: "Dat de herdertjes na de geboorte van kindeke Jezus met hun schaapjes aan kwamen rennen en later de koningen op bezoek gingen, klopt allemaal niet.” Zelfs de EO zette de tien grootste misverstanden op een rij. Dat het, omdat de herders buiten waren, waarschijnlijk geen winter maar lente was, dat Jezus niet in een stal maar in het huis van Jozefs familie werd geboren, waar ze waarschijnlijk veel langer dan een nacht verbleven en - om terug te komen op de koningen - dat ze waarschijnlijk meer astrologen dan vorsten waren.


Uitstervend

Leeft de traditie van Driekoningen nu nog? In Spanje (net als in Polen) wordt de komst van ‘Los Reyes Magos’ nog groots gevierd als een soort sinterklaasintocht. Er trekt een bonte stoet langs met de koningen op wagens en vanaf daar worden snoepjes gegooid naar de kijkende kinderen. Wensenlijstjes worden overhandigd aan de wijzen en zij krijgen van de burgemeester een ‘sleutel’ zodat ze toegang hebben tot alle woningen en zo de door hen meegebrachte cadeautjes bij de kinderen kunnen bezorgen. Zo veel aandacht is er in Nederland maar zelden. Op sommige plekken vindt een stoet plaats, zoals enkele jaren in Maastricht, of een ander evenement. In het openluchttheater in Valkenburg is zondag bijvoorbeeld een miniopera te zien rond het thema en in de Joriskerk in Venlo wordt een Driekoningenconcert opgevoerd.

Ruimte voor drie koningen
Nu we het over de evolutie van Driekoningen hebben, hoe verwachten de organisatoren dat het verdergaat? Wolters: "Misschien verschijnen de koningen wel een keertje in een videokunstwerk.” Janssen: "Ik vermoed dat het vieren ervan zijn plaats zal behouden. Zeker nu het aantal kerstmarkten groeit. Op die plekken is vaak aandacht voor het kerstverhaal en ik denk dat er daardoor ook ruimte blijft voor de drie koningen.”