‘Een boek schrijven, is in gesprek zijn met jezelf’

Print
‘Een boek schrijven, is in gesprek zijn met jezelf’

Afbeelding: De Limburger

Eenzaamheid is een geliefd onderwerp voor schrijvers. Een inspirerend thema. Iedereen kent boeken als Alleen op de Wereld van Hector Marlot, Robinson Crusoe van Daniel Defoe en Honderd jaar eenzaamheid van Gabriel Garcia Márquez.

Drie Limburgse schrijvers kiezen hun favoriete boek over eenzaamheid en vertellen over de eenzaamheid van het schrijverschap.

Govert Derix:
"Mijn favoriete boek over eenzaamheid is van Marnix Gijsen: Klaaglied om Agnes. Dat gaat over een jongen in een Belgische stad die worstelt met zijn puberteit en wordt geconfronteerd met de dood van een geliefde. Daar spreekt een grote eenzaamheid uit. Omdat hij met dat leed, het speelt tijdens de oorlog, nergens terecht kan. Het boek gaat ook over de eenzaamheid van het schrijverschap."

"Schrijven is eigenlijk een dubbele vorm van eenzaamheid. Een eenzaamheid die van binnen komt en waar je alleen onderuit komt door eraan toe te geven. Enerzijds wil je iets produceren, iets schrijven waarmee je een brug slaat naar de anderen. Maar om dat te kunnen doen, moet je eerst de confrontatie aan met jezelf. Jezelf afzonderen. In eenzaamheid. Ja, dat geldt ook voor mijzelf. Die dubbele eenzaamheid heeft positieve en negatieve kanten."

"Een boek schrijven is in gesprek zijn met jezelf. Daar moeten geen andere stemmen bij komen. Als ik echt aan een boek bezig ben, kan ik daar vrij neurotisch in zijn. Ik trek alle stekkers eruit, geen internet, geen telefoon, en ben gewoon onbereikbaar. Ik werk meestal ’s ochtends, begin graag vroeg."

Pensioen
"Een paar weken achter elkaar. Dan ligt er wel iets. Ik zou het op zich wel maanden kunnen volhouden, maar heb het te druk ook met andere dingen. Na mijn pensioen ga ik vaker de eenzaamheid opzoeken. Om dit meer te kunnen doen, om meer de dialoog met mijn hoofd aan te gaan. Wat zegt dat hoofd? Hele verrassende dingen. Vooral dat ik mijzelf maar zeer ten dele ken. Ik weet eigenlijk amper wie ik ben. Daar ben je een heel leven lang zoet mee, om die dialoog fatsoenlijk uit te werken. Daar kom ik schrijvende steeds meer achter."

"Ik heb ooit een lezing gegeven getiteld: lof der eenzaamheid. Dat was een aanmoediging om het alleen zijn op te zoeken. Natuurlijk, er is een groot verschil tussen gedwongen en gekozen eenzaamheid. De schrijver, als gezegd, moet zich af en toe dwingen tot eenzaamheid om iets te produceren. Maar dat is tegelijkertijd ook nog steeds een eigen keuze. Een dubbelredenering. De schrijver van Klaaglied om Agnes is daar ook heel sterk mee bezig."

"Hét standaard boek over eenzaamheid is De elegieën van Duino door Rainer Maria Rilke, een schrijver die zichzelf letterlijk opsloot. Een topwerk als je het hebt over eenzaamheid. Dan zie je dat er uit eenzaamheid een complete nieuwe metafysica kan ontstaan, dat is de hele grondslag geweest van het existentialisme. Maar dat is meer op het snijvlak van de poëzie en filosofie. Of ik zelf nog eens een boek over eenzaamheid ga schrijven? Ja, daar ben ik mee bezig. Het wordt mijn eerste autobiografische roman. Verder verklap ik niets."

Jacques Vriens:
"Volgende maand gaan we in de Groote Peel een openlucht voorstelling spelen over mijn boek Weg uit de Peel, verschenen in 1999. Er doen zo’n honderd mensen mee, ik voer zelf de regie. Het verhaal speelt rond 1915, de hoofdpersoon is Hanneke. Ze droomt ervan om juf te worden, om te ontsnappen aan het harde leven van de veenarbeiders. Haar meester op school moedigt Hanneke aan, maar haar ouders willen er niets van horen."

"Ze moet gewoon als ze twaalf is van school af en thuis komen helpen: geen gezeur, geen ambities. Ze komt helemaal alleen te staan in haar droom. Eenzaamheid. De enige die haar steunt is haar vriendje Willem, de zoon van een stroper. Die staat sociaal zo laag in rang, daar mag ze niet mee omgaan. En zo kiest Hanneke er uiteindelijk voor om, teleurgesteld, alleen met haar geit de Peel in te trekken. Het boek eindigt met dat er allerlei verhalen de ronde doen over hoe het Hanneke en de geit is vergaan. Van dat ze zijn verdronken tot dat ze zich hebben aangesloten bij een rondreizend circus."

Kinderen
"Kinderen die alleen staan in hun droom, niemand die je steunt. Daar gaat het over. Ik zeg altijd tegen kinderen: als je een ideaal hebt, durf er dan voor te gaan. Ook al zeggen mensen dat het je nooit zal lukken. Ja, soms herkennen kinderen ook die eenzaamheid in mijn boek. Dan zeggen ze dat ze zichzelf ook wel eens zo voelen. Eenzaam. Ik ben lang zelf meester geweest. Je zag het wel eens in de klas."

"Kinderen van wie ik dacht dat ze erg eenzaam waren, die zich terugtrokken. Erg stil waren. Dan probeerde ik me over hen te ontfermen, te horen wat de situatie thuis was - lagen de ouders misschien in scheiding - en ervoor te zorgen dat ze het in elk geval op school zo fijn mogelijk hadden. Je praat met dat kind, niet belerend, maar op basis van gelijkwaardigheid. Je probeert het een rol te geven, iets waarin het wél uitblinkt, zodat de klasgenootjes zien: dat is misschien een beetje een rare, maar die kan wel heel goed tekenen, bijvoorbeeld. Waardoor je zo’n zich eenzaam voelend kind zelfvertrouwen geeft, dat is heel belangrijk op die leeftijd."

"Ja, ik heb periodes gehad dat ik zelf ook eenzaam was. Na de scheiding van mijn eerste vrouw, veertig jaar geleden, ben ik een tijd alleen geweest. Ik had ontzettend lieve vrienden en goede contacten, maar er waren avonden dat ik alleen thuis was en dacht: daar zit ik dan. Dat is lastig. Dat zijn verdrietige momenten. Een paar jaar heb ik mijn tweede vrouw leren kennen. Voor mij is dat heel belangrijk: dat je een maatje hebt, als je thuis komt en er is iemand. Of dat je wacht op iemand. Want uiteindelijk, enk ik, kan geen mens te lang helemaal alleen zijn."

Ongelukkig
"Mijn favoriete boek over eenzaamheid? Dan kies ik voor de verhalen Anton Tsjechov. Eén in het bijzonder: De echtgenoot. Dat gaat over een vrouw die erg ongelukkig is in haar huwelijk. Ze is getrouwd met een knorrepot. Een man die weinig kan hebben. He verhaal speelt aan het eind van de 19e eeuw in een klein dorp. Daar zijn soldaten en officieren neergestreken. Er wordt een bal voor ze georganiseerd. Die vrouw en haar man gaan erheen."

"Die vrouw danst de hele avond en geniet volop, heerlijk vindt ze het om te dansen. De ma zit zich intussen te verbijten langs de kant. Als de muziek stopt, stapt hij de dansvloer op en snauwt dat ze mee naar huis moet, waar al die mensen bij staan. Ze gehoorzaamt. De manier waarop Tsjechov dan beschrijft hoe zij met die man naar buiten loopt, dan heb je zo met die vrouw te doen. Ze is zo alleen, zo ongelukkig. Ze is enorm eenzaam in hun relatie. Zo heeft Tsjechov talloze verhalen waarin op een of andere manier de eenzaamheid van mensen doorklinkt. Prachtig."

Peter Lenssen:
"Vorig jaar is mijn boek Bitterdagen verschenen. Dat gaat over eenzaamheid. Over een oudere man, Sjef Sonneschein, die terugkijkt op zijn leven. Hij constateert dat hij helemaal alleen over is gebleven. Iedereen die hij ooit lief had, is overleden en hij vraagt zich af: heb ik wel genoeg voor ze gedaan?"

"Ik ben nu zelf 60, was achter in de vijftig toen ik Bitterdagen schreef. Ja, tijdens het schrijven heb ik ook terug gekeken op mijn eigen leven. Hoe ik zelf in een andere levensfase terecht ben gekomen. Wat heb ik eigenlijk voor mensen betekend? Vaak zijn onze dagelijkse contacten zo vluchtig, ik ben er nu wel alerter op om wat verdieping aan te brengen in relaties. Iets betekenen voor de ander kan soms in hele kleine, voor jou wellicht gewone dingen zitten."

"Ik las in de krant over eenzaamheid onder 75-plussers, de minister die daar een actieplan voor heeft gelanceerd. Ik dacht aan mijn ouders, ze zijn beide inmiddels hoogbejaard. Ze komen nog maar zelden hun huis uit, zijn immobiel. Ik wandel regelmatig bij ze binnen en ben als het ware hun benen." 

Buitenwereld
"Hun contact met de buitenwereld. Mijn komst vrolijkt ze op, al is het maar voor dat ene moment. Het zet je wel aan het denken: wil ik zo eindigen? Of wil ik mijn einde zelf kunnen regisseren? Ja, schrijven is ergens een eenzaam vak. Je doet het helemaal alleen, het is je eigen kunstwerk dat je in de wereld zet. Dat kan een zeer confronterend proces zijn. Natuurlijk gaat Bitterdagen ook over mezelf. Die bittere oude man, dat ben ik ook een beetje. Geen auteur die zijn personages toevallig kiest."

"Mijn favoriete boek over eenzaamheid? Moussa of de dood van een Arabier van Kamel Daoud. Ik heb het laatst gelezen. Daoud beschrijft op een prachtige, indringende manier hoe de familie van die vermoorde Arabier achterblijft, met hun pijn over dat verlies. De pijn die een leven lang blijft als je zoiets overkomt. Een last die je meedraagt, maar waar je het niet dagelijks met eenander over kunt praten. Pijn die, als je zoiets niet hebt meegemaakt, lastig kunt invoelen. Over die pijn, de eenzaamheid van dat lijden, gaat dit boek. Lees het."