Honderden vrienden op social media en toch eenzaam

Print
Honderden vrienden op social media en toch eenzaam

Afbeelding: Istock

Snapchat, Instagram, Twitter en Facebook. Dankzij social media zijn we in constant contact met elkaar. We ‘liken’ en app-en wat af. Met honderden online-vrienden. Vooral jongeren lijken vergroeid met hun smartphone. Toch voelt 10 procent van hen zich chronisch eenzaam. Dat lijkt tegenstrijdig. Hoe zit dat?

De universiteit van Pittsburgh in de Verenigde Staten deed onlangs onderzoek naar de relatie social media en sociaal isolement. Conclusie: hoe meer uren per dag je doorbrengt op social media hoe groter de kans dat je je eenzaam voelt. De universiteit ondervroeg 1.787 jongeren van 19 tot 32 jaar en bekeek hun surf-gedrag op elf websites.

58
Wat bleek: bij jongeren die dagelijks twee uur of meer op social media zitten, is de kans twee keer zo groot dat ze zich eenzaam voelen dan bij leeftijdgenoten die dat beperken tot een half uur per dag. Jongeren die per week 58 keer of vaker een social media site bezoeken, voelen zich gemiddeld zelfs drie keer zo vaak eenzaam als jongeren die het laten bij maximaal negen bezoeken.

Alarmerende cijfers, vooral als je om je heen ziet hoe sommige mensen - niet alleen jongeren overigens - meer aandacht lijken te hebben voor wat er voorbij komt op hun smartphone dan wat er om hen heen in de echte wereld gebeurt. Dat is precies het gevaar waar Brian Primack, de leider van het onderzoek in Pittsburgh, op wijst.

De mens is een sociaal wezen, maar deze sociale netwerksites maken dat we steeds meer op ons eigen eiland zitten, in plaats van dat we dichter bij elkaar komen. Hij waarschuwt voor een ‘epidemie van eenzaamheid’ onder jongeren.

De zwakte van het onderzoek zit hem in de niet beantwoorde ‘kip of ei’-vraag: want weten we zeker dat social media mensen eenzaam (of eenzamer) maken? Of kan het ook zo zijn dat mensen die zich toch al eenzaam voel(d)en, sowieso bovengemiddeld veel tijd doorbrengen op Facebook, Tumblr of Instagram en dat ze de netwerksites gebruiken als substitutie voor menselijk contact in de echte wereld?  

Epidemie
Social media krijgen vaker de schuld van de (groeiende) eenzaamheid onder jongeren. Is dat eigenlijk wel terecht? Ja en nee, oordelen diverse Nederlandse deskundigen. Die allereerst benadrukken dat de eenzaamheidcijfers, althans in percentages, al jaren nagenoeg gelijk zijn. Ook onder jongeren. Van een epidemie is dus, wat hen betreft, beslist geen sprake.

“Het woord ‘vriend’ op Facebook is natuurlijk heel misleidend. Maar volgens mij denken inmiddels toch nog maar weinig mensen dat iemand op Facebook ‘bevrienden’ hetzelfde is als een vriend in de echte, offline wereld. Ook jongeren weten denk ik prima dat onderscheid te maken”, begint Gerine Lodder. Ze is gedragswetenshapper aan de Rijksuniversiteit Groningen en doet onderzoek naar eenzaamheid onder jongeren.

"Het probleem is meer dat sommige jongeren slecht omgaan met social media. Zij kunnen niet goed relativeren wat ze erop zien. Dat mensen zich op sites als Facebook alleen van hun beste, positieve kant laten zien. Die jongeren, die niet goed in hun vel zitten, krijgen zo het idee ‘dat iedereen heeft het leuker en gezelliger dan ik’. Overigens valt op dat deze groep vooral posts van anderen leest en relatief weinig zelf deelneemt aan de online-gesprekken."

Onderzoek van de Erasmus Universiteit Rotterdam uit 2016 bevestigt dat vooral ongelukkige mensen nóg ongelukkiger worden van online-vriendschapsnetwerken als Facebook en Snapchat. Bladeren door blije vakantiefoto’s van anderen roept bij hen gevoelens van jaloezie, verdriet en eenzaamheid op.
 

Facebook en Instagram zijn - hoewel de eerste met het actuele privacy-schandaal een deuk(je) lijkt op te lopen - afgelopen jaren in marstempo een niet meer weg te denken onderdeel van ons dagelijks leven geworden. Hay de Bitter, social media expert uit Venlo, heeft er de cijfers bij. Van de 1,1 miljoen Limburgers is ruim de helft (631.000) actief op Facebook. Opgedeeld in leeftijdsgroepen zijn veertigers en vijftigers (220.000 Limburgers) de fanatiekste Facebookers, gevolgd door de groep 20 - 39 jaar met 210.000 gebruikers. De grootste groei ziet De Bitter onder ouderen (60+), die bezig zijn met een serieuze inhaalslag. Ze gebruiken social media bijvoorbeeld om contact te houden met de kleinkinderen. Ze reageren vooral op anderen en ‘posten’ minder over wat ze zelf meemaken. Begin maart dit jaar was 42,1 procent van de 60-plussers in Limburg actief op Facebook.

Ze zijn bang om van alles te missen in het leven. ‘Zij hebben plezier, terwijl ik hier alleen zit’, dat idee. Of: ‘ik ben er niet voor uitgenodigd, dus ze zien mij niet zitten’. De Fear of Missing Out zo noemen deskundigen die angst. Zo kunnen sociale media je mentale gezondheid schaden. Het gevoel iets te missen is cruciaal bij de beleving van eenzaamheid. Wat ook niet helpt is dat het, juist onder jongeren, nog altijd een groot taboe is om te erkennen dat je je eenzaam voelt. Het stereotiepe beeld van eenzaamheid is een oudere en de geraniums, niet een jongere die vol in het leven staat. Directeur Arie Ouwerkerk van Coalitie Erbij, het nationale samenwerkingsverband tegen eenzaamheid, begrijpt wel waar dat taboe onder jongeren vandaan komt.

"Toegeven dat je eenzaam bent, is hetzelfde als laten zien dat je een loser bent. Zo voelt dat. De mens is een sociaal wezen, iedereen heeft vrienden en ontleent daar een deel van zijn positieve identiteit aan. Als jou dat niet lukt, vrienden maken, loop je daar niet mee te koop."

Bang
"Bang dat anderen je mijden, omdat je er blijkbaar niet helemaal bij hoort. Onze samenleving appelleert erg aan presteren en slagen. Het zit ook in de media- en beeldcultuur. Facebook inderdaad, daar gaat het altijd met iedereen goed. Als jij, ook door gebrek aan échte sociale contacten, denkt dat je de enige ongelukkige bent: dat doet pijn."

De deceptie ook: je hebt honderden vrienden op zo’n netwerksite, maar als je een échte schouder wilt om op uit te huilen, dan is er niemand voor je. Toch is het niet alleen maar treurnis met social media. Ze kunnen ook veel goeds brengen, vindt Gerine Lodder: "Sociale media kunnen voor jongeren juist ook een mooie aanvulling zijn op het offline-leven. Als je bijvoorbeeld wat verlegen bent en niet altijd direct een antwoord klaar hebt, is het heel fijn dat je daar via What’s App een paar seconden langer over kunt denken."

"Er zit, volgens mij, geen ‘kwade kracht’ in sociale media als zodanig, waar het gaat om eenzaamheid. Wat wel kan, is dat mensen sociale media op een ongezonde manier gebruiken. Dat ze langer online zitten dan gepland of eraan verslaafd raken. Dan blijft er vaak te weinig tijd over voor andere dingen zoals sporten. En bestaat het gevaar dat ze hun echte vrienden gaan veronachtzamen."

eenzaamst
Op die genuanceerde lijn zit ook Eric Schoenmakers. Hij is docent toegepaste gerontologie aan de Fontys Hogeschool in Eindhoven en doet veel onderzoek naar eenzaamheid, ook bij jongeren. "Uiteindelijk gaat het bij eenzaamheid toch om het sociale netwerk dat je in je échte leven hebt, dus offline. Als je erg veel op social media zit, compenseer je waarschijnlijk voor iets wat je niet in het echt hebt, zoek je het ergens anders. Zit je heel weinig op social media, dan betekent dit vaak dat je een heel klein écht netwerk hebt: er is kennelijk niemand met wie je kunt chatten. Beide groepen, mensen die heel veel of juist erg weinig op social media zitten, zijn het eenzaamst, zo blijkt uit onderzoek.

Tenslotte is er een middengroep, qua tijdsbesteding op social media. Die mensen blijken juist minder eenzaam." Zijn Facebook, Twitter, Snapchat en Instagram nu een last of een zegen als het gaat om eenzaamheid? Geen van beide, zo vindt Schoenmakers. "Nogmaals, het gaat om je netwerk in het echte, offline leven. Social media kunnen een mooi middel zijn om in contact te blijven met dat netwerk, met je vrienden, als je even niet in de buurt bent. Bijvoorbeeld omdat je in het ziekenhuis ligt of in het buitenland bent. Dan is het echt een zegen. Social media kunnen bestaande vriendschappen versterken, als verlengstuk van je echte netwerk. Maar wie in het dagelijks leven geen netwerk heeft, moet geen wonderen verwachten."

Met 631.000 Facebook-gebruikers - 56,4 procent van de bevolking - zit Limburg iets onder het landelijk gemiddelde van 64 procent. Een kwart van alle Nederlandse Facebookgebruikers is single, 43 procent is getrouwd, 32 procent heeft een relatie. Instagram (overigens onderdeel van Facebook) is nog veel minder goed doorgedrongen in Limburg. Het aantal gebruikers ligt op 310.000, nog geen een derde van alle inwoners (27,7 procent). Instagram is het meest populair onder 13 tot 19-jarigen en 20 tot 39-jarigen (60,9 procent). Om de opmars van de smartphone in het straatbeeld te illustreren, laat De Bitter foto’s zien van de installatie van paus Benedictus in 2005 en zijn opvolger Franciscus in 2013. Bij de eerste zijn hier en daar wat telefoons zichtbaar die het moment vereeuwigen, op de tweede zien we een zee van iPhones,