De abt van Mamelis: 'Alleen zijn is soms ook heilzaam'

Print
De abt van Mamelis: 'Alleen zijn is soms ook heilzaam'

Ad Lenglet, abt van de abdij St. Benedictusberg in Mamelis (Vijlen). Afbeelding: Bas Quaedvlieg

Ad Lenglet (72), abt van de abdij Sint Benedictusberg in Mamelis, koos 53 jaar geleden heel bewust voor het klooster. Een leven in afzondering. In rust en stilte. Over de negatieve intonatie van eenzaamheid en het heilzame van alleen zijn.

Wie op de weg van Gulpen naar Vaals voorbij Nijswiller links afbuigt, die hellende boslaan oprijdt en de contouren ontwaart van de karakteristieke lijnrechte bouw van de abdij Sint Benedictusberg, verheugt zich al op de stilte binnen.

De rust, het even aan de gejaagdheid ontsnappen. Het even tot jezelf komen. Ruim een halve eeuw geleden kwam ook de toen 18-jarige Ad Lenglet hier aanlopen. Hij ging binnen en nooit meer weg. Sinds 21 jaar is hij hier abt, de baas of ‘vader’ van het klooster.

"De abdij was indertijd, in 1965, nog in opbouw. Er hing een pioniersgeest. Het was een jonge groep. Een groep die enthousiast was, die samen op een mooie manier de liturgie vierde en een gemeenschap vormde. Dat trok mij aan als jonge man. Ik was de tweede van zeven kinderen. In een gezin waarin het  geloof een vanzelfsprekende plaats innam. Ik herkende in het klooster eenzelfde soort gezin."

U moest wel alles achterlaten…
"De intimiteit van ons gezin, mijn hobby’s. Ik speelde graag piano. Ik ben ook flink verliefd geweest. Ook haar moest ik achterlaten. Dat was moeilijk, vooral voor haar. Ik koos voor iets positiefs, terwijl zij alleen achterbleef. Veertien jaar later heb ik opnieuw contact gezocht. Dat contact is blijvend geworden. Ja, ze komt wel eens hier, samen met haar man."

Maar piano wordt hier niet gespeeld?
"Toen niet, inmiddels wel. Wat ik ook dacht zeker te gaan missen, was het maken van verre reizen. Dat bleek niet zo te zijn. Ik heb heel wat van de wereld gezien. Amerika, Canada, Afrika, Spanje, Engeland. Ik had een functie in het bestuur van de orde en in die functie heb ik veel kunnen reizen."

Bent u vaak eenzaam?
"Een monnik zoekt het eenzaam te zijn, in de zin van: alleen, op zichzelf. Het woord eenzaamheid klinkt zo negatief, terwijl het een positieve keuze is. Een keuze vrij te worden voor iets dat werkelijk belangrijk is. Zoals de kunstenaar zich terugtrekt om een echt groot werk te maken. Ons alleen zijn hier in de abdij komt voort uit het verlangen helemaal vrij te worden voor iets wat je leven verandert, de horizon van je leven vervult. Daarom ben ik hier ingetreden, om op zoek te gaan naar een schat die hier verborgen ligt in het alleen zijn."

En die schat is God.
"Ja. Maar, als ik zeg God is dat tegelijkertijd de medemens. Want ieder mens is een kind van God. Als wij ons richten op Onze Vader, dan richten we ons automatisch op al zijn kinderen. In de vierde eeuw al zei een wijs man: ik ben nooit minder eenzaam dan wanneer ik alleen ben. Daarmee bedoelde ie: als ik écht alleen ben, dan ben ik met alles én allen verbonden. Juist door mijzelf alleen op een eenzame plek terug te trekken, door alle oppervlakkige impulsen en indrukken van buiten achter me te laten, kom ik in een wereld die veel breder is dan alleen wat er in het hier en nu op je afkomt. Een universum."

Hoe doet u dat? Je afzonderen en er toch zijn voor je medemens?
"Door je af te zonderen van het hier en nu, leer je de dingen meer zien in wat ze in wezen zijn. Je leert dat elk mens uiteindelijk dezelfde verlangens en behoeften heeft. Dezelfde angst, hoop en vreugde. We verlangen allemaal naar geluk, een liefde waaraan we ons totaal kunnen over geven en toevertrouwen. Dat is een heel ander verlangen dan zorgen voor je dagelijks brood, waarmee de meesten van ons toch vooral bezig zijn. Omdat het niet anders kan. Door die zorg om dat dagelijks brood los te laten, kan ik me verdiepen in wat echt existentieel is. Zo sta ik dichtbij mensen. Dichterbij dan buitenstaanders denken. Dat is ook wat mensen die hier komen opvalt: ‘die monniken hebben gevoel voor de wezenlijke waarde van het mens zijn, dingen waar we niet aan toekomen’."

Het woord eenzaamheid wordt vaak negatief geïnterpreteerd. Hoe zou dat komen?
"Omdat er inderdaad veel negatieve eenzaamheid is. De mens is in onze samenleving van nu ontzettend eenzaam, denk ik. Het is een paradox. Want terwijl de communicatiemiddelen zich opstapelen, staan we  meer alleen dan ooit. Iedereen is bezig met zijn iPhone, zijn eigen scherm. Het aankijken van de ander is er nauwelijks nog bij. Op straat, in de trein, in de bus. Er wordt niet meer met elkaar gepraat. We zitten met oortjes in op ons mobieltje, bang om iets te missen. Er is geen communicatie meer."

Via die smartphones…
"Is dat echte communicatie? Ze hebben online honderden vrienden, maar hoeveel zijn dat er werkelijk? Mensen zijn in gesprek met de spiegel van zichzelf. Maar een ander in de ogen kijken, de ander ervaren en ontvangen, wat zo bepalend is voor je leven: komt dat er nog van? Dan pas is er, denk ik, bevrijding uit eenzaamheid. Als je de ander laat meespreken in je leven. Als je weet dat jij mag meespreken in het leven van een ander. Dat is communicatie, dat is een gemeenschap. Maar wie boeit dat nog? Wat boeit is ‘ik moet zorgen dat het mij goed gaat, naar de rest kijk ik even niet. En dat ‘even’ duurt vaak lang."

Kennelijk hebben we er geen behoefte meer aan?
"Juist wel, denk ik. 12 procent van de Limburgers voelt zich ernstig eenzaam. In Kerkrade is het zelfs 30 procent, ik las het in uw krant. Eenzaamheid is het confronterende bewijs van dat het je alleen niet lukt. Kijk naar de stijgende suïcide-cijfers. Zelfs onder kinderen. Mensen die niet meer uit die cocon konden breken waarin ze terecht waren gekomen. Op zichzelf teruggeworpen. Doordat anderen niet meer naar hen omkeken. Eenzaamheid doordat je je partner bent verloren, misbruikt, of niet belangrijk gevonden wordt. Het is vreselijk. Je buitengesloten voelen, is het ergste wat een mens kan overkomen. We vullen de leegte van het contactloze leven op met snelle prikkels. Steeds weer nieuwe. Vandaag is het Max die de race wint, morgen Fortuna dat kampioen wordt. Maar echte communicatie, gemeenschapszin, dat is ontzettend moeilijk geworden. Zelfs binnen veel huwelijken."

Eén op de drie eindigt in een echtscheiding…
"We zijn zo individualistisch geworden dat het heel moeilijk is die stap naar de ander te zetten. Ook wij monniken hebben daar last van. Die atmosfeer van buiten waait ook over onze muren. Wij moeten ook oppassen dat we geen narcisten worden die alleen voor onszelf bezig zijn. De vraag moet steeds uitgaan naar de ander. Daarom vieren we samen de liturgie, eten we samen en ontspannen we samen. Wij willen bewust gemeenschapsmensen zijn."

Wat is dat voor ontspanning?
"Met elkaar praten, scrabbelen, wandelen of een borreltje drinken."

Het is best gezellig hier…
"Jazeker. Met Kerstmis en Pasen. Dat is een groot feest. Het is niet alleen maar op een houtje bijten."

Is het ook zo dat als je veel alleen bent, dat je je dan minder eenzaam voelt of gaat voelen?
"Ik ben er langzaam aan gewend geraakt om veel alleen te zijn. Ik merk het ook. Laatst had ik een vergadering in Maastricht. Ik was blij toen het was afgelopen, dat ik weer alleen was. Veel praten, veel mensen om me heen, daar ben ik psychologisch niet meer zo op ingesteld. Ik vind het fijn als ik weer tot de stilte kan terugkeren. Wat niet wil zeggen dat het ook wel eens erg moeilijk kan zijn. Drukkend. Dat je behoefte hebt om met iemand te praten. Ik ben ook maar een mens, met menselijke behoeftes."

Wat zijn de moeilijkste momenten?
"In de eerste jaren hier heb ik het vaak lastig gehad. Met grote feesten, die we thuis altijd zo intens vierden met het hele gezin. Sinterklaasavond bijvoorbeeld. Dan was er niets hier en voelde ik me heel eenzaam. Dan probeer je jezelf op te beuren: ik heb hiervoor gekozen en ik weet dat het goed is."

Want even lekker buizen is er niet bij…
"Toen niet, nu wel. We hebben internet hier, maar het is niet de bedoeling om de hele avond te gaan zitten surfen. We kijken regelmatig samen films. Niet alleen religieuze, ook detectives."

Wat is voor u het verschil tussen eenzaamheid en alleen zijn?
"Eenzaamheid is iets negatiefs, alleen zijn is iets positiefs. Eenzaamheid overkomt je, is passief. Alleen zijn is een actieve keuze. Eenzaamheid is leegte, kaal en verdrietig; alleen zijn is volheid. Eenzaamheid is op jezelf teruggeworpen zijn, alleen zijn is voor mij het binnentreden in die grotere ruimte. Dichter bij God. Eenzaamheid gaat op weg naar de dood, terwijl alleen zijn op weg naar het leven gaat."

Je kunt beter alleen zijn dan eenzaam?
"Kent u de titel van de biografie van Wilhelmina? ‘Eenzaam, maar niet alleen’. Ze was altijd omringd door mensen, maar toch eenzaam. Ik voel als abt iets soortgelijks. Je bent, in zekere zin, eenzamer dan die andere broeders, vanwege je verantwoordelijkheden. Ik moet besluiten nemen, maar twijfel natuurlijk ook wel eens. Daarom overleg ik regelmatig met ze. Met de hele gemeenschap hier. Ik luister naar de ander".

Intussen raast buiten het leven door. Prestatiedruk, burn-outs. Hoe kijkt u daarnaar?
"Het onderscheid, het gat tussen deze plek, tussen ons en de maatschappij wordt steeds groter. Toen ik 53 jaar geleden intrad, was de overgang niet zo groot. Nu zijn het bijna twee werelden geworden. Voor elkaar vreemde werelden. Het zijn zulke andere waarden en maatstaven. Waar buiten ambitie en geld je aanzien en het levensritme bepalen, zijn dat dingen die hier binnen totaal niet spelen."

Denkt u wel eens, laat ze maar lekker voortrazen, gelukkig zit ik hier?
"Ik las over Tom Dumoulin. Die man heeft enorm geleden onder de druk van de verwachtingen, de druk van altijd moeten presteren is uiteindelijk een funeste. Je moet steeds weer boven jezelf uitstijgen. Dat houdt niemand lang vol."

Wat zou u hem adviseren dan?
"Ik heb het idee dat hij er al is uitgekomen, door de verwachtingen van zich af te schudden en te zeggen: ik ben ik, ik kan alleen maar doen wat ik kan. Hij heeft geleerd van zijn fouten, van zijn depressie. Dat is ook wat Benedictus, volgens wiens regels wij hier leven, zegt: je moet een mens niet overvragen. Neem genoegen met wat eenieder voor zich kan. Wat ie het beste kan. Heb respect voor het geheim dat ieder mens met zich meedraagt, wat het ook is. Scheer niet iedereen over dezelfde kam, zegt Benedictus."

"Voordat de hele wereld Benedictijns is, dat zal nog wel even duren. Maar je ziet dat ook grote concerns en gemeenten zijn leefregels gebruiken. Siemens bijvoorbeeld, heeft met Benedictus de hele organisatie doorgelicht. Geherstructureerd. Ook managers en burgmeesters kunnen veel leren van Benedictus, bijvoorbeeld waar het gaat om beslissingen nemen. Benedictus zegt: doe dat met de hele groep. Het werkt niet om dingen van boven op te leggen, het moet ook van onder gedragen worden."

Hoe vaak treedt er nog iemand in?
"Dat is heel lang geleden. Ja, dat groter wordende gat speelt daarin mee. Het leven hier is zo anders dan buiten, steeds minder mensen durven de stap te zetten. Er zijn wel eens mensen ingetreden, maar die zijn ook weer vertrokken. Ik ben nu in gesprek met een man van 55, misschien wordt dat wat. Er wonen hier nu nog dertien monniken, de jongste is 34 en de oudste 76."

Maakt u zich zorgen over de toekomst van de abdij?
"Geen abdij heeft het eeuwige leven, ook wij niet. Er zal ongetwijfeld een moment komen dat de abdij wordt gesloten, maar wanneer? Ik denk niet dat ik dat zal meemaken. We hebben broeders uit Amerika en uit Afrika. Dankzij die contacten met het buitenland kunnen wij nog doorgaan."

Intussen zijn de kerken om u heen leeggestroomd…
"De toekomst van het kerkelijk leven in onze streken is een hele grote zorg."

Is met die ontkerkelijking ook de eenzaamheid in het land gekomen?
"Ja, ik denk wel dat mensen daardoor meer verloren zijn gaan lopen. Vroeger gaf de kerk toch houvast. Door de zondagse mis, maar ook alle katholieke verenigingen: je kende elkaar. De zuil gaf een gevoel van saamhorigheid. Nu moeten andere dingen dat opvangen. Schutterijen, harmonieën en voetbalclubs vinden nog moeilijk nieuwe, jonge leden. Het is niet makkelijk om nieuwe gemeenschappen te vormen."

Zijn gelovige mensen minder eenzaam?
"Zeker, al wil dat niet zeggen dat gelovige mensen niet ook heel erg eenzaam kunnen zijn en depressief raken. En ook gelovige mensen kunnen een eind aan hun leven maken als ze het niet meer zien zitten. Maar gelovige mensen hebben denk ik wel een houvast om zelfs een periode van eenzaamheid te overleven en naar een diepere vorm van mens zijn op weg te gaan. Er zijn studies over wat het geloof betekent in bijvoorbeeld een rouwproces. De tendens is dat het voor gelovige mensen makkelijker is om zin te geven aan hun levenssituatie, alleen of samen met anderen."

"Dat er zoveel slechte eenzaamheid is in deze tijd, in ons land. Het grijpt me aan. Ik lijd met die mensen. Ik zou het graag met ze ombuigen tot een positief alleen zijn. Tot iets vruchtbaars, iets wat je niet van je leven beroofd, maar waarmee je op een nieuwe manier tot leven kunt komen. Je omringen met mensen is niet de oplossing voor iedere eenzaamheid. Je kunt het ook oplossen door positieve inhoud te zoeken in wat je bent en doet. Je ogen openen voor de schoonheid van de schepping, de natuur. Of in literatuur en muziek de schoonheid van mensen opnieuw leren zien. Je lot anders leren zien dan alleen een noodlot."

Terug naar Wat beweegt Limburg