'Een robot om mee te knuffelen, dat zou mooi zijn'

Print
Hoe eenzaam is Limburg? En wat doet dat met een mens: eenzaamheid? Met die vragen in het hoofd trok ik vier weken lang rond. Van Kerkrade naar Venlo, van Sweikhuizen naar Mamelis.Ik keek achter voordeuren, sprak met vrijwilligers, deskundigen én eenzamen van alle generaties. Gesprekken die niemand onberoerd laten.

Eenzaamheid. Het is een lastig onderwerp. Toegeven dat je je eenzaam voelt, dat doet niemand graag. Het blijft een taboe, ondanks de ruime aandacht die het onderwerp de laatste tijd krijgt. Veel mensen die je ernaar vraagt, reageren met ‘ik ben wel alleen, maar niet eenzaam’. Of: ‘ik ben wel eens eenzaam geweest, maar dat was vroeger’. Dat voelt beter. Vaak gehoord ook: ‘ik heb het te druk om eenzaam te zijn’, zoals Volksgezondheidsminister Hugo de Jonge zei bij een toelichting in Geleen op zijn aanvalsplan tegen de eenzaamheid.

Avondje theater
Eenzaamheid. Het hoeft niet altijd letterlijk te worden uitgesproken om toch heel tastbaar zo te voelen. Zoals op bezoek bij Anna Wobma (92) in zorgcentrum Kapelhof in Kerkrade. Ze mist haar man Otto, "vermaakt zich prima” op haar kamer van zo’n vijf bij vijf met de televisie en haar puzzelboekjes, maar ze is al "twee jaar niet écht buiten geweest”. Ze droomt van een avondje theater, zoals vroeger. De verpleging durft ze het niet te vragen, die meisjes hebben het al zo druk. "Als ik het raam openzet, krijg ik ook frisse lucht.” Dan weet je even niets meer te zeggen...

Veel mensen denken bij eenzaamheid vooral aan ouderen. Dat is onterecht. Het gevoel op jezelf terug te zijn geworpen, er niet bij te horen of geen échte vrienden te hebben, is van alle leeftijden.

Veranderingen
"Eenzaamheid heeft vooral te maken met veranderingen in je leven”, weet Eric Schoenmakers, docent en onderzoeker aan de Fontys Hogeschool voor Mens en Gezondheid in Eindhoven. "Toen ik zelf van mijn lagere school naar die grote middelbare school ging, heb ik me ook een tijd lang eenzaam gevoeld. Ik moest nieuwe vrienden maken en merkte dat ik niet heel populair was. Dat was lastig.”

Arie Ouwerkerk, directeur van de Coalitie Erbij, het landelijk verbond van dertien organisaties die samen vechten tegen eenzaamheid, komt met eenzelfde ontboezeming. "In mijn jeugd heb ik wel een eenzame periode gehad. Ik had heel erge acne. Over mijn hele lijf. Ik ging contacten mijden, ik kwam nergens meer, vond mezelf lelijk en projecteerde dat op anderen. Zij zouden wel zeker liever niet met mij willen omgaan. Tot je erover gaat praten. Dan blijkt dat andere mensen ook hun eigen problemen hebben en ze zo hard meestal niet oordelen. Maak het bespreekbaar, dat is altijd mijn advies.”

Robot
Die les lijkt de zeventienjarige Marieke* zich te hebben aangetrokken. Ze wil anoniem blijven, want voor jongeren is toegeven dat je je eenzaam voelt een nóg groter taboe dan voor ouderen. Dan ben je al snel een loser. De timide, frêle tiener vertelt openhartig over hoe haar eenzaamheid voelt.

"Ik ben wat meer op mezelf. Stil. Anders dan de anderen. Niet zo populair. Ik twijfel ook vaak. Ben bang dat ik iets verkeerd zeg, bang voor wat klasgenoten over me denken. Soms voelt het alsof mijn tijd stilstaat. Ik ben al een paar maanden niet op school geweest. Ik vind het moeilijk om vrienden te maken, maar zou wel graag een maatje willen. Om samen leuke dingen te doen. Ik hou van klimmen, lezen, knutselen en lekker knuffelen. Een robot om mee te knuffelen, dat zou mooi zijn. Ik vind mezelf niet zielig, maar weet dat anderen me wel zo zien.” Marieke wil graag dierenarts worden. Dieren blijven altijd je vrienden, zei mijn moeder steevast als ik me wel eens alleen voelde.

Vul hier een omschrijving van de foto in.

Nuttig
Bijna de helft (46 procent) van alle Limburgers voelt zich wel eens eenzaam. 10 tot 12 procent van hen is (zeer) ernstig eenzaam. "Je af en toe of tijdelijk eenzaam voelen, dat hoort bij het leven. En is zelfs nuttig”, zo meent Schoenmakers. "Een gevoel van eenzaamheid is als honger, een teken dat je moet eten of, in dit geval, werken aan je sociale relaties. Eenzaamheid is niet (altijd) zielig, eenzaamheid kan je ook sterker maken.”

Structurele eenzaamheid is wel iets waar we ons zorgen over moeten maken, aldus de onderzoeker. Maar hoe pak je dat aan? "Eenzaamheid is vooral een gevoel. Iedereen ervaart het anders. De een vindt het heerlijk om alleen te zijn, een ander houdt juist van veel drukte. Eenzaamheid is verdriet om een overleden partner of een vluchteling die hier maar niet kan aarden. Iemand die gepest wordt op school of een gehandicapte die zich buitengesloten voelt. Iemand die werkloos is en zich geen uitje kan veroorloven. Het is zo divers."

Pijn blijft
"Er zijn wel allerlei mooie initiatieven om mensen achter de geraniums weg te krijgen – overigens vooral gericht op ouderen – maar daar pak je het structurele probleem niet mee aan. Natuurlijk is het fijn om er eens een dag tussenuit te zijn, maar het verdriet om je verloren partner neem je er niet mee weg. Dat kan ook niet. Die pijn blijft”, relativeert Schoenmakers.

"Emotionele eenzaamheid is heel lastig op te lossen”, ziet ook Klaas-Jan Hajema, onderzoeker bij de GGD Zuid-Limburg. "Veel projecten zijn vooral gericht op mensen die al eenzaam zijn. Eigenlijk zou je eenzaamheid natuurlijk willen proberen te voorkomen. Dat is dan weer moeilijk, omdat mensen niet zo gauw zelf om hulp vragen. Die drempel is erg hoog. Dus proberen ze er maar mee te leven.”

Immuunsysteem
Eenzaamheid. In Engeland hebben ze er sinds kort zelfs een minister voor. Negen miljoen Britten voelen zich eenzaam. Premier Theresa May sprak bij de installatie van de minister, Tracey Crouch, van een epidemie en ‘de trieste realiteit van het moderne leven’. Die negen miljoen Britten, dat is 15 procent van de bevolking. Beduidend meer dus dan in Nederland. May kreeg alle aandacht. Net zoals het Britse onderzoek dat opsomde wat de gezondheidsgevolgen van structurele eenzaamheid kunnen zijn.

Stress, slapeloosheid, depressie en angst. Obesitas door ongezond vet eten en aantasting van het immuunsysteem door slecht werkende witte bloedcellen. Eenzaamheid is net zo schadelijk als roken. Eenzame mensen lopen 30 procent meer kans op een hartaanval en 26 procent meer kans om vroegtijdig te overlijden. Eenzamen doen, zo kun je het met enig cynisme ook bekijken, vaker een beroep op zorg. Ze gaan meer naar de dokter. Ab Klink, oud-minister van Volksgezondheid, becijferde in zijn tijd als consultant bij Booz dat een betere aanpak van eenzaamheid 2 miljard euro zorgkosten uitspaart.

Epidemie
Maar is er wel een epidemie? Schoenmakers, Ouwerkerk en Gerine Lodder, eenzaamheids-onderzoeker aan de Rijksuniversiteit in Groningen, zien dit bij ons in elk geval niet in de cijfers. De individuele kans om eenzaam te worden is de laatste 25 jaar gelijk gebleven. Ja, het klopt dat er meer eenzame ouderen zijn, maar dat heeft te maken met de vergrijzing. Daarbij is de grens opgeschoven. Piekte eenzaamheid onder ouderen vroeger vanaf 65 jaar, nu is dat 75 en zien we zelfs dat het percentage eenzamen in de leeftijdsgroep 65-74 jaar lager is dan in de groep 55-64 jaar. Ouderen zijn vitaler geworden en hebben een groter sociaal netwerk, is de aanname.

Geen epidemie dus, maar wel veel meer aandacht voor eenzaamheid de afgelopen jaren. Sommigen noemen het zelfs een hype. Een schuldbesef over of een nationale angst voor eenzaamheid. Gevoed door nieuwsberichten als over een Kerkraadse die onopgemerkt vier weken dood in huis lag.

Zelfredzaamheid
Eenzaamheid is het lot dat ons – vroeg of laat – allemaal kan treffen in een samenleving die steeds individualistischer wordt, lijkt de ondertoon in het debat. Nederland is in rap tempo getransformeerd van een verzorgingsstaat naar een participatiesamenleving. Burgers zijn ‘in hun eigen kracht’ gezet en moeten meer een beroep doen op hun eigen sociale contacten.

De overheid predikt zelfredzaamheid, maar lukt dat bij iedereen wel? In een tijd dat buren elkaar soms niet eens meer kennen. Ouderen moeten langer thuis blijven wonen. Omdat ze dat zelf willen, zegt het kabinet. Intussen zijn er jarenlang miljarden bezuinigd op de thuis- en verpleeghuiszorg. Totale verschraling. In Kerkrade, waar in sommige wijken 30,1 procent van de bewoners (zeer) ernstig eenzaam is, vertelt de huisarts over patiënten die helemaal sociaal geïsoleerd leven en zich verheugen op de thuishulp als hun enige bezoek.

Burn-outs
De jongere generatie intussen wordt opgezweept in de prestatiemaatschappij. Carrière maken en alleen successen tellen. We zijn altijd maar druk én bereikbaar. Maar het aantal afhakers en burn-outs groeit. Steeds meer mensen kunnen het tempo niet bijhouden. Ze komen thuis te zitten. Eenzaam, met een leeg en verloren gevoel. Ze vragen zich af: is dit nu alles? 10 procent van de jongeren is chronisch eenzaam.

We stellen steeds hogere eisen aan onze relaties. Als je partner tóch niet die prins blijkt, zetten we hem veel makkelijker aan de kant dan vroeger. Dan zit je weer alleen. En dat houdt niemand lang vol, want de mens is toch een sociaal wezen dat lief en leed met een ander wil delen, zo vindt 90 procent van de lezers in reactie op onze poll. Zo groeit met het aantal single-huishoudens ook het aantal datingsites. Gelukkig zijn er nog de sociale media, die echter minder sociaal zijn dan het lijkt. Want erg gelukkig worden eenzame mensen niet van al die berichten uit andermans zo ‘perfecte’ leven, zo leert onderzoek. Het is vooral een bevestiging van het eigen lot: wel honderden vrienden op Facebook, maar geen schouder om op uit te huilen.

'Betere buren'
Of zie ik het allemaal veel te pessimistisch? Minister Hugo de Jonge roept ons in zijn actieplan tegen eenzaamheid op om ‘betere buren’ te worden. Om meer naar elkaar om te kijken en te luisteren. Ik hoop dat iemand het hoort.

 

Terug naar Wat beweegt Limburg