Milena uit Brunssum en het ontwaken als half-Sloveense

Print
Vroeger was ze niet zo bezig met haar Sloveense achtergrond. "Het deed me niet zoveel. Ik was me er totaal niet van bewust. Behalve dat we elke winter naar de familie in Slovenië gingen. Dat was niet altijd leuk want ik sprak geen woord Sloveens."

Maar tegenwoordig, anno 2018, is het anders voor Milena Mulders (42). Op de vraag wat de Sloveense achtergrond nú voor haar betekent, wordt ze zelfs emotioneel. "Inderdaad… het emotioneert me. Blijkbaar is het best belangrijk voor me."

De omslag kwam kort na 2002, vertelt ze. "Na de moord op Fortuyn en vooral Van Gogh in mijn woonplaats Amsterdam dacht ik: nu is de wereld nooit meer hetzelfde. Nu komt het hele wij/zij-denken op scherp te staan, dit gaat alles op zijn kop zetten. En ik ging mezelf ineens afvragen: waar hoor ík dan eigenlijk bij? Ik moet nu kiezen." Aldus iemand die in Brunssum is geboren uit een Nederlandse vader en een Sloveense moeder. "Mijn oudere zus moest rond die tijd ergens een formulier invullen omdát ze allochtoon was. Ze zei: sinds wanneer ben ik allochtoon?!"

Underdog
Formeel waren beide Zuid-Limburgse zussen dat altijd al, met één in het buitenland geboren ouder. Milena: "Het leidde bij mij ineens tot heel veel vragen. Ik wilde mezelf met de underdog associëren, ik wilde bij de buitenlanders horen, degenen met een migratieachtergrond, degenen die in Nederland in die periode ineens werden aangevallen." Sommigen in haar omgeving zeiden dat al die ‘allochtonen-discussies’ niet voor haar golden. "Dat heb ik wel vaker gehad, dat ik niet allochtoon genoeg was. Ik heb wel eens gesolliciteerd op functies waarbij de voorkeur uitging naar iemand met een ‘cultureel diverse achtergrond’. Maar dan bleek men toch altijd iemand te zoeken met een ándere culturele achtergrond. Ik was niet divers genoeg. Want met divers wordt vaak bedoeld: niet-westers. Dat vond ik altijd heel lastig."

Gidsfunctie
Ze werd wel eens aangenomen op plekken waar eigenlijk een Marokkaan of Surinamer werd gezocht - die echter niet te vinden bleek. "Ik denk dat mijn rol een gidsfunctie kan zijn. Ik zie een andere culturele achtergrond tegenwoordig als meerwaarde. Je leert van jongs af aan om te gaan met verschillen. Je krijgt een soort vloeibaarheid, een vorm van flexibiliteit. Aanpassingsvermogen, het besef dat die éne manier niet de enige manier is. Een voorbeeld? Vroeger vond ik mijn Sloveense familie arm. Later realiseerde ik me: ze zijn helemaal niet arm, ze zijn zelfvoorzienend, ze leven veel meer met de natuur. Je leert zoeken naar een manier om met elkaar om te kunnen gaan. Dat is echt een fascinatie voor me geworden: het verschil omarmen en er dan achter komen dat er helemaal niet zoveel verschil ís."

Slivovitsj
Toen Milena 25 was overleed haar moeder. "Daarna zat ik dus ineens aan tafel met mijn Sloveense tante met wie ik zelf niet kon praten omdat ik de taal niet sprak. Met een fles slivovitjs erbij lukt het vervolgens een heel eind, maar serieus: ik realiseerde me dat je zonder taal nergens komt. En niet alleen de Nederlandse taal! Die andere taal van de andere ouder is nét zo belangrijk! Want anders valt een deel van je identiteit weg. Zoals bij mij: een deel van mezelf bleek gewoon verdwenen. Achteraf gezien vind ik het heel erg dat ik geen Sloveens heb leren spreken. Een ongelofelijke gemiste kans."

Ankers
Nadat Milena eenmaal was ontwaakt als half-Sloveense, kreeg ze ‘een enorme behoefte om me onder te dompelen in alles wat Sloveens en Joegoslavisch is’. Ze was inmiddels verhuisd naar Amsterdam. "Ik had niet veel meer in Limburg en ik had sterk behoefte aan ankers, aan wortels." Slovenië was pas in 1991 onafhankelijk geworden. "Ik associeer mezelf heel erg met Joegoslavië. Ik heb er moeite mee als Slovenen worden aangeduid als halve Oostenrijkers die niet echt van de Balkan zijn. Ook al hebben ze misschien wel gelijk."

Wortels
Haar nieuwe interesse in de Sloveense wortels leidde uiteindelijk zelfs tot een boek. "Mijn moeder was 15 toen ze naar Nederland kwam", neemt Milena een duik in de familiegeschiedenis. "Het gezin kon na de Tweede Wereldoorlog niet in hun dorp in Slovenië blijven. Grootvader was aan het einde van de oorlog verdwenen, vermoedelijk gedood door de partizanen. De situatie was uiterst complex, met collaborateurs en vermeende collaborateurs, communisten en anti-communisten. Na Tito’s machtsgreep vonden veel massa-executies plaats."

Bedreigingen
Milena’s moeder en oma kregen na de oorlog ook bedreigingen, en oma besloot terug te gaan naar Nederland waar ze van 1928 tot 1938 al eerder had gewoond. "Opa had in de mijnen gewerkt maar was, toen de crisis uitbrak, als eerste ontslagen en teruggekeerd naar Joegoslavië." In 1957 kwam oma voor de tweede keer. Milena’s moeder ontmoette Milena’s vader in de bus. "Mijn vader noemde mijn moeder altijd een ‘zwarte vrouw’. Ze had donker haar, donkere ogen, hij was gefascineerd door het exotische." 

Schilderij
Eenmaal begonnen spitte Milena verder in de geschiedenis, ook van de Mijnstreek. "Het begon met een schilderij wat ik tegenkwam van mijn opa in de mijnen", zegt ze, wijzend op een reproductie in haar huiskamer. "Het werd een traject van jaren. Ik werd een pitbull, ik wilde echt alles weten." In 2009 verscheen haar boek: ‘Met de buik het brood achterna. Mijn Sloveense geschiedenis’. ,,Het klinkt best cliché, maar kennis van mijn wortels in Slovenië en Limburg heeft me een completer mens gemaakt. Meer houvast, meer stevigheid onder mijn voeten."

Journalistiek
En sinds die tijd heeft ze het migratiethema eigenlijk nooit meer losgelaten. "Diversiteit, migrantenerfgoed, vluchtelingen, inclusiviteit, in die hoek heb ik sindsdien altijd gewerkt", aldus Milena. Ze deed ooit de School voor Journalistiek en is tegenwoordig coördinator van het landelijke netwerk voor gevluchte journalisten (On File). Tevens werkt ze als cultureel ondernemer. Momenteel is ze bezig met een pop-up ‘Migratiemuseum’ in Zuid-Limburg, waarbij de parallel wordt getrokken tussen de oude migratiegeschiedenis van de Mijnstreek en het heden. "Natuurlijk zijn er verschillen. Maar óók overeenkomsten. Beide keren ging het om de vestiging van heel veel vreemdelingen in zeer korte tijd in een samenleving die daar niet op is ingericht. En de integratie van die vooroorlogse mijnwerkers en hun gezinnen is uiteindelijk goed gegaan, maar dat ging ook toen niet zonder slag of stoot. In die tijd schreven de kranten óók dat de ‘koloniën’ waar die mensen verbleven Sodom en Gomorra waren."

Klimmen
Ook aan haar eigen wortels blijft Milena aandacht schenken. "Deze zomer ga ik de hoogste berg van Joegoslavië beklimmen. En ik heb opnieuw heel sterk de behoefte aan contact met mijn familie daar. Ik voel me heel verantwoordelijk voor het onderhouden van de banden met hen." Een familie die overigens zo haar gedachten heeft over oma’s vertrek indertijd naar Nederland. "Zij zien het zo: oma en mijn moeder zijn weggegaan, ze hadden moeten terugkomen. Dat oordeel drukt zwaar. In hun ogen is Nederland geen goed land. Geen schone lucht, geen bergen, en iedereen doet hier aan de lijn. Ik vind het heel vervelend dat ze zo denken en ik verzet me er ook tegen", zegt Milena. "En ik wijs hen er ook op: ík ben nooit weggegaan!"

Terug naar Wat beweegt Limburg