Opinie

‘De staat is in één klap weer de baas over onze samenleving’

Print
‘De staat is in één klap weer de baas over onze samenleving’
/ Heerlen / Hoensbroek -

HET BETOOG – In één klap is de staat weer de baas over onze gepolariseerde samenleving en scharen we ons achter de regering.

Dat mag je een trendbreuk noemen, want zolang ik mij kan herinneren was de overheid verdacht. Van Joop den Uyl en zijn (mislukte) poging om het productieapparaat te vermaatschappelijken via de bezuinigingen en privatiseringen van Ruud Lubbers in de jaren tachtig tot de vloedgolf aan slimme ondernemers, internet start-ups en activistische beleggers: afkeer van de geldverslindende en niet-efficiënte publieke sector was leidend.

Wall Street

Zo snel mogelijk stinkend rijk worden werd het uit de Angelsaksische wereld overgenomen credo. ‘Greed is good’ zegt Michael Douglas in de fameuze film Wall Street. Dat ging gelijk op met een systematische uitholling van de naoorlogse verzorgingsstaat. Ronald Reagan (’Government is not the solution to our problem. Government is the problem’) en Margaret Thatcher (‘There is no such thing as society’) hebben het denken van een hele generatie leiders over de hele wereld diepgaand beïnvloedt.

Verleidelijk verhaal

Deze kijk op de wereld vond bijna overal bijval, zelfs bij politieke stromingen die het vanouds voor de zwakkeren in de samenleving opnamen. Het was ook een verleidelijk verhaal en eerlijk is eerlijk: velen zijn er beter van geworden. De gesprekken (thuis, op het werk, in de media en in het café) gingen steeds vaker over voordelige hypotheken en de flinke winsten die je kon maken met aandelen en vastgoed. Het starten van een eigen bedrijf werd kinderlijk eenvoudig en populair door de zelfstandigenaftrek. De wereld veranderde letterlijk in één grote marktplaats en iedereen werd er beter van, zo leek het lange tijd.

Bankencrisis

Tot de bankencrisis in 2008 en de bijna-implosie van de euro een paar jaar later. Het ging maar net goed en de schade werd afgewenteld op de publieke sector. De schuldenberg bleef of groeide zelfs. Nederland is wereldkampioen hypotheken met het verhaal dat daar veel bezit tegenover staat. Je moet er niet aan denken wat er gebeurt als huizenprijzen gaan dalen bij een forse stijging van de werkloosheid.

Signalen dat de globalisering niet zaligmakend is en ons kwetsbaar maakt (basale producten en medicijnen komen van ver en de razendsnelle verspreiding van virussen is een gevaar), werden weggelachen. De BV Nederland ging voor alles en de overheid moest daarbij niet in de weg lopen. Succes in het leven, zo werd ons voorgespiegeld, is een keuze die voor elk individu is weggelegd. Dat ging zover dat velen werden gedwongen tot pseudo-ondernemerschap, want dat was de weg naar het geluk. Dat deze zzp’ers nu het hardst getroffen worden omdat ze geen enkele bestaanszekerheid hebben, is een bittere pil.

Systeemcrisis

Slechts aan de randen van het politieke spectrum hoorde je wel eens wat over een systeemcrisis van het kapitalisme, stuitende ongelijkheid en snelle uitputting van de aarde. Daar is veel te weinig mee gedaan, kunnen we nu gerust vaststellen. Vernieuwing is dringend gewenst. Interessant zijn de ideeën van Mariana Mazzucato. Deze Italiaans-Amerikaanse econoom stelt dat juist de overheid succesvol innovatie kan financieren en ontkracht in haar boek ‘The Entrepreneurial State’ de mythe van een logge staat tegenover een creatieve en risicodragende private sector.

Grofvuil

Deze pandemie zet onze wereld op zijn kop. Niet de markt, maar die suffe overheid moet het land behoeden voor maatschappelijke ontwrichting en ons er bovenop helpen. Dat uitgerekend een liberaal zonder visie op de toekomst met een stevige afkeer van overheidsingrijpen daar leiding aan geeft, mag je de ironie van de geschiedenis noemen.

Er zijn ongetwijfeld veel lessen te leren. Panklare oplossingen zijn er niet, maar waar we mee kunnen beginnen is ons vastgeroeste wereldbeeld bij het grofvuil zetten.

Armand Leenaers uit Heerlen is historicus en lezer van De Limburger.