Pasen voor dummies: waarom eten we die eitjes en is vlöggeln hetzelfde als vloggen?

Pasen, een handleiding…

Pasen, een handleiding… © Geertje Claessen

De wederopstanding, paashaas, Urbi et Orbi, paastakken en de Matthäus Passion. Hoe zit het toch ook alweer met al die gebruiken op en rond Pasen?We leggen het nog een keertje uit.

Ruud Maas

Best gek eigenlijk. Terwijl voor velen Kerstmis het hoogtepunt van het jaar is, staat Pasen op de christelijke ladder toch echt op de hoogste tree. Belangrijker nog dan het vieren van de geboorte van Jezus Christus is het gedenken van zijn wedergeboorte, de verrijzenis. Drie dagen na zijn kruisiging, zo wil het verhaal, stond hij plots op uit de dood. Was de steen voor de grot waar zijn lichaam lag, weg. Dat vieren we met Pasen. Mooi, maar waarom stoppen we ons dan vol met eitjes?

Wat is Pasen?

Pasen volgt op de Goede Week die loopt vanaf Palmzondag tot Stille Zaterdag. Hierin vallen ook Witte Donderdag (het Laatste Avondmaal en het moment waarop Jezus wordt verraden door Judas) en Goede Vrijdag (de dag waarop het lijden en de kruisdood van Jezus wordt herdacht). Met Pasen vieren christenen dat Jezus is opgestaan uit de dood, na drie dagen. Volgens de verhalen zouden vrouwen op die dag naar het graf van Jezus zijn gegaan, waar hij na zijn kruisiging ten ruste werd gelegd. Zij zouden daar zijn lichaam zalven, maar van de Verlosser was geen spoor te bekennen en de grote steen waarmee het graf was verzegeld, bleek weggehaald. Kort daarop zou Jezus zijn verschenen aan Maria Magdalena en later aan diens volgelingen. „De Heer is waarlijk opgestaan”, zijn sindsdien bekende woorden.

© Geertje Claessen

De oorsprong

Over de exacte oorsprong van Pasen lopen de meningen uiteen. Diverse symbolen zouden zijn ontleend aan verschillende lentefeesten uit meerdere culturen. Pasen zou symbool staan voor het begin van de lente, waarbij het ontwaken van de natuur na de winter werd gevierd. De oorsprong ligt bij de joodse traditie van de Pesach, waarmee de uittocht van de joodse slaven uit Egypte wordt gevierd en daarmee hun bevrijding uit de slavernij. Pesach begint met de Sederavond die traditioneel gepaard gaat met het slachten van een lam, het eten van ongezuurd brood en drinken van wijn.

De naam

De exacte herkomst van de naam Pasen valt niet met zekerheid te zeggen, maar die heeft hoogstwaarschijnlijk te maken met het joodse feest Pesach. Ook kan de oorsprong liggen in het Latijnse pascua of pascha dat weide betekent en zo kan verwijzen naar de lente. De Duitse en Engelse benamingen voor Pasen (Ostern en Easter) zijn weer terug te voeren op Eostre, de Germaanse godin van de vruchtbaarheid.

© Geertje Claessen

De andere dagen

Vanaf het paasfeest duurt het veertig dagen tot Hemelvaartsdag, waarop wordt herdacht dat Jezus is opgevaren naar God. Deze dag valt altijd op een donderdag. Tien dagen later is het Pinksteren, dan wordt herdacht dat de Heilige Geest neerdaalde uit de hemel op de apostelen en op alle andere aanwezige gelovigen.

Palmpasen

Palmpasen is de laatste zondag van de vastentijd, dus de week voor Pasen. Dan wordt de intocht van Christus in Jeruzalem herdacht. Deze intocht wordt al sinds de middeleeuwen op veel plekken herdacht met een optocht. In Europa begon deze traditie in Spanje in de zevende eeuw. Nu is vooral de palmpaasstok bekend die kinderen dragen, met bovenop een broodje in de vorm van een haan. Die verwijst waarschijnlijk naar de haan die op Goede Vrijdag kraaide, nadat Petrus drie keer had beweerd Christus niet te kennen. Dit verhaal uit het Nieuwe Testament heet ook wel De verloochening van Petrus.

Pasen in het buitenland

Paaseiland, de beroemde plek in de Grote Oceaan, kreeg de naam toen Jacob Roggeveen er met Pasen 1722 aanlegde met drie schepen.

Over het buitenland gesproken: vele landen hebben eigen gebruiken. Zo is er de oude Zweedse traditie waarbij vrouwen de sleutel naar het hart van hun minnaar proberen te winnen. In de nacht besprenkelen ze water over de slapende geliefde. Als de uitverkorene niets merkt, zou niets het geluk in de weg staan.

In Australië bezorgt niet de paashaas, maar buideldier Bilby op sommige plekken de eieren. Konijnen en hazen worden daar als plaagdieren gezien.

In Bermuda wordt op Goede Vrijdag gevliegerd, om te vieren dat Christus naar de hemel vertrekt.

Op het Griekse eiland Corfu wordt de dag voor Pasen met aardewerken potten gesmeten. De traditie stamt uit de zestiende eeuw, toen mensen oude spullen uit het raam gooiden om zich voor te bereiden op het nieuwe jaar.

Paasei

Bij de verspreiding van het christendom over Europa is Pasen vermengd met heidense lentefeesten en bijbehorende rituelen. Zoals de paaseieren, waarbij eieren de vruchtbaarheid symboliseren en de geboorte van de lente. Vaak werden de eieren in de boom gehangen. Een andere uitleg voor de paaseitraditie is dat het in de vastenweken verboden was voor christenen om vlees en zuivel te eten, en ook eieren. Omdat kippen natuurlijk niet zomaar stoppen met eieren leggen, had men uiteindelijk een overschot dat met Pasen weggewerkt werd.

Paashaas

Door de opkomst van het protestantisme in de zestiende eeuw verdween in een groot deel van Noord-Europa de traditie van het vasten. Toch wilden velen hun kinderen niet het plezier van paaseieren ontzeggen en om die reden werd de paashaas bedacht. Die zou dan op paaszondag eieren verstoppen. De haas staat ook voor vruchtbaarheid. Voor zover bekend werd de haas in 1682 voor het eerst beschreven, in Duitsland in De ovis paschalibus van Georg Franck von Franckenau. Vermoedelijk is in 1825 de paashaas voor het eerst in Nederland beschreven.

Urbi et Orbi

Vaste prik op paaszondag twaalf uur ’s middags. Dan spreekt de paus vanaf het balkon van de Sint-Pieter in Rome zijn pauselijke zege uit, wat hij overigens ook met kerst doet. Letterlijk betekent Urbi et Orbi, ‘voor de stad (Rome) en voor de wereld’. In de tekst vraagt de paus de almachtige God onder meer ‘om zich over ons te ontfermen, onze zonden te vergeven en genade en wijsheid te zenden’.

Paastak

De paastak vindt zijn oorsprong in de paasboom, weer een afgeleide van de meiboom. Sommige bomen werden rond het begin van onze jaartelling als heilig gezien en Germanen kwamen er rond bijeen om te bidden en te offeren. De paastak van nu zou ook kunnen verwijzen naar de juichende mensen die langs de weg stonden bij Jezus’ intocht in Jeruzalem. De paasboom is een overblijfsel van de verering door de Germanen waarmee het begin van de lente gevierd werd. Ook enkele bloemen staan nog symbool voor Pasen, zoals tulpen en lelies. In de middeleeuwen waren tulpen het teken voor de verrijzenis en legenden vertellen over lelies die bloeiden op plekken waar de verlosser had gelopen. De narcis wordt qua vorm vergeleken met de trompet die ‘de overwinning op de dood’ zou symboliseren.

Paasvuur en -optocht

In enkele delen van het land wordt met Pasen traditioneel een vuur aangestoken. Midden zestiende eeuw wordt er voor het eerst over deze paasvuren geschreven. In de zeventiende eeuw probeerden protestanten ze te verbieden omdat de vuren vaak gepaard gingen met drank en wilde dansen en als verwerpelijk werden gezien. Dat verbod kwam er uiteindelijk niet. Nog altijd wordt in de maanden voor Pasen op diverse plekken snoei- en afvalhout ingezameld om te dienen als basis voor het vuur. In Ootmarsum is er elk jaar een optocht, genaamd vlöggeln. Acht Poaskearls - katholieke, vrijgezelle mannen - maken onder meer een rondgang rond de kerk. Bij het vlöggeln loopt dit gezelschap met inwoners hand in hand al zingend door het Twentse stadje, dwars door huizen en cafés heen, naar het marktplein.

Paaspop

Het festivalseizoen trapt (normaal gesproken) elk jaar af met Paaspop in het Brabantse Schijndel. Dat evenement, georganiseerd sinds de jaren zeventig, vond in 1985 voor het eerst plaats op eerste paasdag. Inmiddels is het uitgegroeid tot een driedaags festival dat duizenden mensen lokt. Rondom Pasen zijn er meer culturele evenementen, waarvan de Matthäus Passion een van de bekendste is. Dit muziekstuk van Johann Sebastian Bach gaat over het lijdensverhaal van Jezus en werd door hem ergens rond 1725 gecomponeerd. De compositie werd voor het eerst opgevoerd in Leipzig, maar onduidelijk is wanneer precies. Het moet ergens tussen 1725 en 1729 geweest zijn. De eerste opvoering in Nederland vond vervolgens plaats in 1870, in Rotterdam. Vermoedelijk heeft Bach vier of vijf verschillende passies geschreven, maar behalve de Matthäus is voor zover bekend alleen de Johannes Passion bewaard gebleven. Vanzelfsprekend zijn de evenementen voor dit jaar afgeblazen.

Jesus Christ Superstar

Qua leeftijd heeft hij Jezus al ruim twee keer overleefd, maar Ted Neeley is nog still going strong. De 76-jarige Texaan is voor generaties dé Jezus uit de rockmusical Jesus Christ Superstar, bekend als film (1973) en theaterproductie. Eerst was de Amerikaan voor de Broadway-versie als Judas gecast, toch wilden de producenten hem graag als the other guy (eerst als understudy, vanaf de uitvoeringen in Los Angeles als volwaardige speler). Sindsdien heeft hij de wereldberoemde voorstelling al ruim vijfduizend keer gespeeld, ook veelvuldig in Nederland. Eigenlijk stonden de komende anderhalve week weer opvoeringen gepland in Amsterdam en Den Haag.

Meer lezen?

Nieuwe actie: Één jaar toegang tot alle Plus-artikelen voor slechts 1,04 per week. Daarmee lees je dagelijks meer dan 100 nieuwe Plus-artikelen op onze site & app. Of kies voor een van onze andere abonnementen.

Ik word digitaal abonnee