Dit artikel is exclusief voor jou als abonnee van De Limburger te lezen
Plus-artikelen zijn exclusief voor abonnees van De Limburger. Verder lezen?

‘Waar is de Jaap van Dissel van het klimaat, en het volk dat naar hem wil luisteren?’

‘Waar is de Jaap van Dissel van het klimaat, en het volk dat naar hem wil luisteren?’

OPINIE - Filosofen wensen elkaar graag spannende tijden toe. Als er wat aan de hand is, valt er ook wat te denken. Intussen zijn de tijden zo spannend dat de hersenpannen overkoken. Snel het gas uitzetten, helpt niet meer.

Een Amerikaanse president die concentratiekampen lijkt goed te keuren. Veertig graden in Siberië. Een Amazonewoud dat doorfikt. Extreemrechts dat ook in Nederland geduldig wacht totdat genoeg mensen het uit radeloosheid of verveling in het zadel helpen, misschien nog niet volgend jaar, maar dan de verkiezingen daarna, zoals Zihni Özdil onlangs voorspelde in NRC.

Overleven

Het menselijk brein ontstond om te overleven op de Afrikaanse savanne. Nu moet blijken of het geschikt is om de beschavingen door de flessenhals van de mondiale multiproblematiek te loodsen. Het bedenkelijkste: deze boodschap is al zo vaak gebracht en de problemen nemen zulke draconische vormen aan, dat het steeds duidelijker is dat de mens zichzelf in de weg zit.

De geschiedenis is volgens schrijver Aldous Huxley iets dat zich over de hoofden van de mensen voltrekt. Ze lijkt een autonome natuurkracht waarop ook de zogenaamd machtigen der aarde maar beperkt invloed hebben. Of, zoals Arnon Grunberg onlangs George Steiner citeerde: ‘Open het raam. Wat je ziet noemen ze geschiedenis.’

Zelf vermoed ik soms dat wij het niet zozeer zijn die de geschiedenis maken, maar dat het veeleer andersom werkt. Zoals virussen ons gebruiken om zich te verspreiden, zo bedienen ideeën zich van onze breinen.

Vergelijk het met je relatie met het internet. Voor veel mensen is het internet een onmisbaar instrument maar tegelijkertijd is het ook een soort autonome natuurkracht (daar is ie weer) die ons verleidt tot koopgedrag en denkbeelden. Open het raam in je hoofd. Wat je ziet is een strijd om de aandacht waar dat hoofd zelf maar beperkt invloed op heeft.

Complexiteit

Zo bezien lijkt een mens overgeleverd te zijn aan een dubbele machteloosheid. Enerzijds de geschiedenis die zich blind voltrekt en waarin (om een dwarsstraat te noemen) oorlogje spelen voor het Pentagon en consorten een verdienmodel is geworden. Oorlog levert gewoon meer op dan vrede. Lees bijvoorbeeld How Everything Became War and the Military Became Everything van insider Rosa Brooks, en huiver.

Anderzijds een menselijke geest die amper is opgewassen tegen de complexiteit van de wereldproblematiek: een gemakkelijke prooi voor populisten met hun schijnbaar simpele oplossingen (‘Nederland uit Europa’, ‘Stop de viruswaanzin’).

Bizarre complexiteit in de buitenwereld versus een kinderlijk verlangen naar eenvoud in de privé-bubbel: dat zijn de polen waartussen de spannende gebeurtenissen zich ontladen als bliksemflitsen in een elektriseermachine.

Leiderschap

Het is geen vrolijk speelveld en er is geen nooduitgang. En er is nog iets. Eigenlijk had ik een verhaal willen schrijven over het type leider dat zou kunnen helpen om ons door de flessenhalzen te loodsen. Eigenlijk had ik een goedgemutste column willen schrijven waarin ik met een spreuk van de Chinese wijze Lao-Tse zou hebben gevraagd of de ware leider zou willen opstaan: ‘Wie in zichzelf de wereld eert, aan die kan men de wereld overlaten; wie in zichzelf de wereld liefheeft, aan die kan men de wereld toevertrouwen.’ Iemand?

Of is leiderschap iets van de oude tijd en is de toekomst aan nieuwe volksbewegingen die, ontketend door de moord op George Floyd of het fascisme in Brazilië, verrassende en hoopvolle deuren openen? Waar is de Jaap van Dissel van het klimaat, en de regering en het volk dat de komende jaren graag naar hem of haar wil luisteren?

Govert Derix is filosoof, schrijver en adviseur