Rijksmuseum maakt scherpste foto ooit van Nachtwacht

Print
Rijksmuseum maakt scherpste foto ooit van Nachtwacht

Inzoomen kan op ieder detail in De Nachtwacht, zoals bijvoorbeeld het witte glimlichtje in het oog van kapitein Frans Banninck Cocq.  Afbeelding: FOTO RIJKSMUSEUM

Opnieuw breekt het Rijksmuseum met zijn Operatie Nachtwacht een record. Datascientist Robert Erdmann heeft het met zijn team voor elkaar gekregen om de grootste en meest gedetailleerde foto te vervaardigen die ooit van een kunstwerk is gemaakt.

De reuzenkiek, die vanaf maandag 3 januari voor iedereen op de website van het museum te bestuderen is, beslaat 717 gigapixels. Dat zijn 717 miljard pixels. „Hiermee kan je het schilderij als het ware onder een virtuele microscoop bekijken.”

’Op niveau van rode bloedcellen’

Voor de afbeelding zijn niet minder dan 8430 afzonderlijke opnamen gemaakt die met hulp van kunstmatige intelligentie aan elkaar zijn geplakt. Daardoor is de foto scherper dan scherp. Dit stelt kunsthistorici, restauratoren en andere onderzoekers in staat om zo ver in te zoomen, dat zelfs de allerkleinste pigmentdeeltjes in de verf van Rembrandts meesterwerk haarscherp zichtbaar worden. „De afstand tussen twee pixels is 5 micrometer, oftewel 0,005 millimeter. Zou je het schilderij met een mensenlichaam vergelijken, dan zit je dus echt op het niveau van de rode bloedcellen”, legt Erdmann uit.

Rijksmuseum maakt scherpste foto ooit van Nachtwacht
Wetenschapper Robert Erdmann is het brein achter de reuzenfoto.Ⓒ  Foto: REINIER GERRITSEN

De van origine Amerikaanse wetenschapper is het brein achter deze tour de force. Hij schreef de software en dacht het computersysteem uit dat dit project, dat uiteindelijk een computerfile van maar liefst 5,6 terabyte opleverde, mogelijk maakte. „Ter illustratie: zou je deze foto op ouderwetse floppy discs willen opslaan, dan heb je een stapel van 600 kilometer floppy discs nodig”, stelt Erdmann. „Veel mensen dachten dat het onmogelijk was en verklaarden ons team voor gek dat we dit überhaupt gingen proberen.”

Diep ingezoomd

De immens hoge resolutie van de foto is een waar huzarenstukje. Het is net alsof je De Nachtwacht kunt bekijken via Google Earth, zo diep kan er nu ingezoomd worden. „Je kunt echt alle craquelures induiken. Dan is het net alsof je door de Grand Canyon aan het wandelen bent. Al zie je hier nu niet de diverse aardlagen, maar juist de verschillende verflagen die Rembrandt op zijn doek aanbracht”, wijst Erdmann.

De nieuwe superfoto is vier keer zo scherp als de opname die het Rijksmuseum in mei 2020 op de website plaatste en vergde veel voorbereidingen. Het was monnikenwerk nieuwe stijl. Om te zorgen dat elke foto scherp was, werd eerst het oppervlakte van het schilderij gescand en moest de Hasselblad camera uiterst nauwkeurig worden afgesteld, waarbij steeds de juiste hoek van de lens berekend werd. „Want het doek hangt niet stil, bij elk zuchtje wind op zaal beweegt ook het schilderij een piepklein beetje”, weet Erdmann. „Daar moet je allemaal rekening mee houden.”

Elk pluisje afgestofd

Ook moest het doek dagelijks worden afgestofd, want zelfs een enkel pluisje of minuscuul haartje zou de detailopname kunnen verstoren. Elke foto werd bovendien direct na het maken door een zogenaamd neuraal netwerk (artificiële intelligentie) nagekeken op de juiste kleur en scherpte. „Ik verwacht dat dit in de nabije toekomst de nieuwe standaard wordt. De kleuren en details van foto’s in catalogi zullen ook sterk verbeterd kunnen worden dankzij deze techniek.”

Volgens directeur Taco Dibbits van het Rijksmuseum zijn ’de grenzen van wat voor mogelijk werd gehouden wederom verschoven.’ Niet alleen het publiek kan zich in nog kleinere details over Rembrandts topstuk verwonderen, ook de restauratoren kunnen het schilderij nu op afstand beter bestuderen. „Deze foto zal ook als nulmeting gaan fungeren. Alle toekomstige verouderingsprocessen in het schilderij kunnen hierdoor nauwkeurig worden bijgehouden, als je nieuwe opnamen met deze vergelijkt”, zegt Erdmann.

Verdrinken in data

Lachend vervolgt hij: „Waar we in het verleden te weinig informatie hadden, verdrinken we nu bijna in de data. Zelfs ons hele team kan immers nooit elke pixel afzonderlijk bekijken. Gelukkig biedt artificiële intelligentie uitkomst. De door ons gecreëerde neurale netwerken kunnen in no time het hele schilderij onderzoeken en de foto vergelijken met die van röntgenopnamen of andere scans. Zo kunnen wel snel overeenkomsten in pigmentdeeltjes vinden of alle retouches, of loodzepen in kaart brengen.”

Op 19 januari start de tweede fase van Operatie Nachtwacht. Dan wordt begonnen met de behandeling van het schilderij. Als eerste wordt het doek opgespannen op een nieuw spanraam. Dat is nodig omdat er zogenaamde deformaties in het doek zitten. Vooral in de linkerbovenhoek zijn duidelijk enkele golven in het doek zichtbaar. Dit vraagt weliswaar om een onmiddellijke aanpak, maar is goed te verhelpen zonder risico’s voor de toekomst. Daarna wordt stap voor stap gekeken of er ook nog andere restauratiebehandelingen worden toegepast.

De superfoto is te zien op rijksmuseum.nl/nachtwacht

Meer lezen?

Nieuwe actie: Één jaar toegang tot alle Plus-artikelen voor slechts 1,04 per week. Daarmee lees je dagelijks meer dan 100 nieuwe Plus-artikelen op onze site & app. Of kies voor een van onze andere abonnementen.

Ik word digitaal abonnee