Gammele ICT fiscus raakt aan slagkracht politiek

 © ANP / ANP Ramon van Flymen

Sittard-Geleen -

De piepende en krakende ICT van de Belastingdienst heeft ook zijn weerslag op de slagkracht van het kabinet. Zonder deugdelijke systemen moeten politieke wensen, zoals de 0 procent btw op groente en fruit, op de plank blijven liggen. En het kan nog wel jaren duren voor alles weer op orde is, waarschuwen experts en de fiscus zelf.

Leon Brandsema en Martin Visser

Vergelijk de ICT-systemen met de opbouw van onze hoofdstad Amsterdam, schetst Cokky Hilhorst, hoogleraar Business & IT aan Nyenrode Business Universiteit. Er kwam ergens een nieuwe straat bij, er werd nog een nieuwe gracht aangelegd, er werden wijken aangebouwd. „Maar als je dan ineens in één rechte lijn een straat van Centraal Station naar het Leidseplein wil trekken, zit er van alles in de weg.”

De ICT van de fiscus is in zekere zin op dezelfde manier opgebouwd, zegt Hilhorst. „Bij de Belastingdienst zijn in de loop der jaren heel veel systemen ontwikkeld. Centrale applicaties, maar ook veel lokale.” En dat geheel is door de jaren heen nogal ’complex en verknoopt’ geraakt. In totaal zijn er inmiddels ruim 900 applicaties in de lucht. Hilhorst: „Als je nieuwe wetgeving wil invoeren, moet je dat in al die systemen en verbintenissen daartussen doorvoeren. Het begint echt een puzzel te worden om daar op een goede manier uit te komen.”

Het Data Center op de afdeling ICT van de Belastingdienst. © ANP / Bram Petraeus

En dat bleek tijdens de formatie. Politieke wensen rond belastingen en toeslagen zijn op de lange baan geschoven, over de tijd heen uitgesmeerd of niet meer dan abstract geformuleerd. Een streep door het toeslagenstelsel, zoals de hele Kamer wil? Het worden een paar eerste stappen: de kinderopvangtoeslag wordt omgezet naar directe financiering en de huurtoeslag ’vereenvoudigd’. Jubelton afschaffen? Het kan pas vanaf 2024, omdat de fiscus nog bezig is aan het nieuwe systeem voor de schenkbelasting. Een hervorming van het veel te complex geworden belastingstelsel? Er is een ‘ambitie’ om dat te ‘vereenvoudigen’.

Democratie

De gevolgen zijn groot, schetst collegelid Ewout Irrgang van de Algemene Rekenkamer. „Dit betekent dat het democratische recht van de Tweede Kamer om te bepalen hoeveel belasting er wordt geheven, wordt ingeperkt. Dat is uit democratisch oogpunt onwenselijk. Het op orde brengen van alle ICT-systemen gaat nog jaren duren. Het goede nieuws is dat er voortgang wordt geboekt, een paar jaar geleden kon de Belastingdienst nog niet eens in kaart brengen hoe groot de achterstanden waren.”

Een concreet voorbeeld van politieke wensen die stuklopen op de ICT, is de verlaging van de btw op groente en fruit naar 0 procent. Alle partijen wilden het, maar kregen tijdens de formatie van de Belastingdienst te horen dat het btw-systeem, afkomstig uit 1982, zo’n wijziging in de komende jaren niet aan kan.

Het systeem is het grootste ICT-zorgenkindje van de Belastingdienst. „Daar zit de grootste achterstand”, legde Koos Veefkind, algemeen directeur Informatievoorziening bij de Belastingdienst, uit aan de Tweede Kamer. En dat is voorlopig nog niet gedaan: „We zijn gestart met de vernieuwing, dat gaat nog zeker tot 2026 duren.”

Groente en fruit

Achter een op het oog simpele wijziging als een apart btw-tarief voor groente en fruit blijkt een berg aan ICT-problemen voor de fiscus op te doemen.

Eerst is het de vraag wat er onder groente en fruit valt. Dan komt het punt van de aanpassing in de systemen. Zo simpel als de knop gewoon naar 0 procent draaien is het niet, want zo’n knop is er helemaal niet. De ICT kan bovendien maar drie wijzigingen in tien jaar tijd aan. En dan is er de vraag of het een handig moment is, nu de fiscus aan nieuwe systemen werkt. Veefkind: „Als we wijzigingen moeten doorvoeren, moeten we dat nog doen in de oude omgeving, terwijl we ook in het traject zitten om het te moderniseren. Waardoor we het in feite dubbel doen.”

„Het is volstrekt legitiem als de politiek nieuwe wensen heeft”, aldus Irrgang van de Rekenkamer. „Maar de politiek zal zich moeten matigen. Met elke nieuwe wens kost het meer tijd om de achterstanden in te halen.” Hij erkent dat de politieke gevolgen vergaand zijn nu de spaarbelasting niet kan worden aangepast, de btw voor groente en fruit niet kan worden verlaagd en de jubelton voor jonge huizenkopers voorlopig niet kan worden afgeschaft.

Uitvoeringstoets

Ook heeft deze ICT-problematiek gevolgen voor de vereenvoudiging van het toeslagenstelsel dat na het toeslagenschandaal noodzakelijk is: „Versimpelingen van het toeslagensysteem zouden heel erg kunnen helpen”, stelt Irrgang. „Maar weet dat een aanpassing van het toeslagenstelsel enorm ingewikkeld wordt, terwijl er écht iets moet gebeuren aan dat systeem. Waar wij voor waarschuwen is: pas op met politici die zeggen een goed idee te hebben om de toeslagen te versimpelen, doe eerst een serieuze uitvoeringstoets.”

Cokky Hilhorst ziet ook dat de politiek beperkte ruimte heeft om te manoeuvreren, door de haperende systemen. „Tegenwoordig is alles rond wet- en regelgeving afhankelijk van ICT.” En als die niet goed werkt? „Dan houdt het gewoon op.”

Wil je alle Plus-artikelen lezen?

Dagelijks publiceren we meer dan 100 Plus-artikelen op onze site & app. Nieuws, achtergronden, analyses, reportages, interviews en columns. Word nu digitaal abonnee en kies voor een jaar lang korting of maandelijkse flexibiliteit.

Kies digitaal