Rabobank hekelt eendimensionale stikstofblik: ‘Te weinig oog voor boerenleed’

Foto ter illustratie. 

Foto ter illustratie. © ANP/HH

In de stikstofaanpak heeft het kabinet veel te weinig oog voor het persoonlijke leed en de onrust onder boeren. Dat zegt directievoorzitter Wiebe Draijer van Rabobank. „Deze plannen worden bij boeren aan de keukentafel als een enorme mokerslag ervaren”, ziet Draijer. Hij vindt dat het in Den Haag te veel ‘eendimensionaal over de veestapelreductie’ gaat. „Dat kan geen doel op zich zijn. Het doel moet zijn de reductie van de stikstofuitstoot in gebieden waar dit het meest beklemmend is.”

Ruben Eg en Yteke de Jong

„Stel je voor dat je nu verantwoordelijk bent voor een familiebedrijf dat van generatie op generatie is opgebouwd en dan in deze mate van onzekerheid belandt”, begint Draijer over de grote onrust die hij waarneemt in boerenbedrijven over de stikstofplannen van het kabinet. „Het maakt eigenlijk niet uit wie je nu hierover spreekt, of het nu met een medewerker van de bank is met familie in de agrarische sector of rechtstreeks met klanten. Je voelt het in elk gesprek.”

Moet Rabobank niet samen met die boeren optrekken om Den Haag anders naar de plannen te laten kijken?

„Aan de ene kant ervaren we die enorme geraaktheid van die boerenondernemer, maar tegelijkertijd hebben we als land wel een probleem waar we een oplossing voor moeten vinden. Wij zien het als onze verantwoordelijkheid om mee te denken. Hoe maken we het doenbaar en krijgen we op de een of andere manier het land binnen de stikstofgrenzen, maar ook die van water, natuur en klimaat? Daar moeten natuurlijk ook andere sectoren aan bijdragen, niet alleen de landbouwsector.”

Aan welke sectoren denkt u?

„De industrie, de transport, de bouw. Eigenlijk alle sectoren die op de een of andere manier geraakt worden door die beklemming moeten meehelpen met het zoeken naar een oplossing.”

In een gebied als Zuidwest-Friesland moet zeker 70 procent van de boeren stoppen. Je kunt van al hun landbouwgrond niet allemaal campings maken. Hoe reëel zijn de huidige plannen wat Rabobank betreft?

„De lijnen, contouren en omvang die het kabinet heeft voorgesteld maken het extreem ambitieus. Zeker als je ook de tijdlijn erbij neemt. We moeten met de provincie en betrokkenen als milieuorganisaties samen kijken hoe we in de regio een oplossing kunnen vinden. Wij hebben experimenten gedaan met gebiedsgebonden optimalisatie met boeren ver buiten de natuurgebieden die eigenlijk geen opvolger hebben en boeren direct rondom de natuurgebieden die heel graag door willen. Die moet je samenbrengen, met provincies en natuurorganisaties.”

Feit is wel dat er in bepaalde regio’s niets overblijft.

„Er zijn hele gebieden waar je fundamentele verschuivingen gaat krijgen. Die onvermijdelijkheid zit daar wel in. Dus daar zit ook een zekere pijn. Dat is waar.”

Wiebe Draijer. 

Wiebe Draijer. © Thijs Rooimans

U heeft bij 35.000 Nederlandse boeren ruim 30 miljard euro aan kredieten uitstaan. Daarop moet de bank gaan afboeken?„Helemaal niet. Dat is een misvatting. Met heel veel van de boeren die wij de afgelopen jaren hebben gefinancierd, zijn we heel intensief in gesprek geweest over verduurzaming. Dus die hebben eigenlijk al heel veel gedaan aan de verbetering die nodig is. Boeren zonder opvolging hebben minder investeringen gedaan en daar hebben we ook geen leningen uitstaan. Dus het beeld dat deze interventies of andere transities leiden tot afschrijving is eigenlijk niet terecht. Althans: dat zien wij niet.”

Ook boeren die hebben geïnvesteerd in verduurzaming moeten stoppen. Die investering ben je dan toch ook kwijt?

„Stel: de gemeente of provincie besluit een weg precies door jouw woning heen te leggen en dwingt jou uit jouw huis. Normaal komt daar een regeling voor met een goede dekking van de waarde. Bij een hypotheek zal een deel naar de aflossing van de lening gaan. Uit bancair perspectief hoef je dan niet af te schrijven. Wij zetten geld van spaarders verantwoord en zorgvuldig uit. Als de overheid beleidswijzigingen doorvoert, dan moet met de financiële compensatie wel de lening worden afgelost. Natuurlijk gaat het wel om de boeren en hun families. Die zitten in de grootst denkbare onzekerheid. Daar moet de zorg naartoe gaan. Daar is snelheid en concretisering van de steun voor nodig om weer vooruit te kunnen.”

Moeten de normen niet gewoon worden versoepeld naar die in Duitsland of in Denemarken? Boeren die door kunnen is toch ook in het belang van Rabobank?

„Als je als land kijkt naar wat er met de natuur gebeurt, dan moet je vaststellen dat die serieus onder druk staat. Het kabinet heeft nu de steen in het water geworpen en duidelijkheid over zijn intenties gegeven. Europa laat op dit terrein ook geen enkele ruimte meer. Dan heeft het geen zin om het debat over die normen weer te starten en te wijzen naar andere landen.”

Raakt het Rabobank niet bedrijfsmatig als er straks meer dan strikt noodzakelijk is bedrijven worden gesloten op basis van een kaartje?

„Het is nu belangrijk dat, terwijl er overal enorme gepolariseerde standpunten worden ingenomen, we handelingsperspectief voor boeren creëren. Dat in ieder geval degenen die door willen een route krijgen. De rare situatie van kaartjes is dat deze niet de situatie van de natuur is. De natuur staat daadwerkelijk onder druk en we verwachten in Duitsland ook problemen met stikstof, maar dan in het grondwater. In België bestaat al een vergelijkbare situatie met Nederland.”

U noemde verplaatsing. Stel een boer heeft een erf waarvan de prijs per vierkante meter veel minder waard is dan elders. Dat verschil passen is staatssteun, en dat mag niet. Zo dreigt weer een ingewikkelde moeilijke uitkoopregeling. Hoe kijken jullie hiernaar?

„We moeten dus op zoek naar oplossingen, ook voor zo’n probleem. In eerdere situaties hebben we maatwerk gevonden. Wat kan er wel? Wij zien daar kansen. Dat is beter dan een proces waarin er een stoomwals over jouw erf komt, omdat je toevallig in de weg van het stikstofprobleem ligt. Je moet alle partijen bij elkaar brengen en dit samen oplossen. Dan kom je veel verder. In de coöperatieve wereld zeggen we dat je in je eentje snel lijkt te gaan, maar samen echt veel verder komt. Boeren moeten het gevoel hebben dat ze weer kunnen ondernemen.”

Kunnen ze straks nog wel ondernemen?

„Ik denk dat heel veel mensen dat nu als heel lastig ervaren. En dat is het ook. Je moet je voorstellen hoe families nu aan de keukentafel zitten. Wij geloven dat er blijvend een plaats is voor agrarisch ondernemen, maar dan wel binnen de grenzen die natuur en het klimaat toelaten.”

Mensen voelen alsof ze van hun huis en hun werk worden beroofd.

„Dat sentiment herken ik. Er moet helderheid komen hoe het proces gaat lopen. Wat worden de vergoedingen? Wat kan er in deze regio wel? Daar moeten we samen met agrarische ondernemers naar op zoek. Dat willen ze ook.”

Er is veel kritiek op de technocratische manier waarop de overheid soms tekeer kan gaan; met de toeslagenaffaire, de aardbevingscompensatie in Groningen. Vindt u dat er te weinig aandacht is voor het individu met alle grote plannen?

„Ik denk wel dat je moet denken: hoe voelt die ondernemer zich en wat heeft hij of zij nodig om te kunnen handelen? Welk pad is er? Je moet je als overheid verplaatsen in die emotie. In Den Haag gaat het eigenlijk heel eendimensionaal over de veestapelreductie. Dat kan geen doel op zich zijn. Het doel moet zijn de reductie van de stikstofuitstoot in gebieden waar dit het meest beklemmend is, op het niveau van elk boerenerf. Hierbij moet de boer voelen dat die zelf kan bijdragen aan het bereiken van het doel. Hierin moet ruimte zijn voor innovatie en investeringen om jezelf te verbeteren. En als je niet door wilt, moet er hulp zijn met een passende route. Zolang er onzekerheid is, gebeurt er niets. Dat is de grootste blokkade op de beweging naar voren. Den Haag moet met een antwoord komen op de vraag hoe de stekker van onzekerheid er snel uit gaat.”

Hoe moet dit volgens u?

„Ik heb mogen bijdragen aan het bereiken van een landelijk energieakkoord. Toenmalig minister Henk Kamp had op dat moment dezelfde soort problematiek, er was toen geen vooruitgang op het gebied van energietransitie. Er waren natuurlijk best maatregelen die hij had kunnen uitvaardigen, maar hij koos ervoor de sleutel aan een gezamenlijk proces te geven. Je moet boeren de ruimte geven een transitiepad te ontwikkelen. In samenspraak met partijen als provincie en natuurorganisaties. Wij willen daarbij helpen.”

Je hoort vaak: die landbouwsector in Nederland is zo ontzettend ontspoord, omdat Rabobank agrarische bedrijven heeft volgehangen met schulden. Dus die bank moet nu zijn verliezen maar nemen. Hoe reageert u hierop?

„Kijk, we hebben met z’n allen aan de basis gestaan van de landbouwontwikkeling na de Tweede Wereldoorlog: nooit meer honger. Dat is een succesverhaal. Maar we lopen tegen de grenzen van ons systeem aan, dat is nu klip-en-klaar. Dus we moeten weer samen op zoek naar een nieuwe oplossing. Daar past nog steeds een heel vitale Nederlandse landbouwsector in, maar wel een die in te passen is binnen die grenzen die nu zijn gesteld. Ook wij zijn onderdeel geweest van dat samenspel van factoren, samen met de overheid die vergunningen verleend heeft. We moeten naar een wereld waarbij er weer een faire vergoeding is voor de totale belasting van alles wat we maken, inclusief duurzame landbouw. Consumenten moeten ook bereid zijn daarvoor te betalen. De hele keten moet op de schop en daar moet iedereen bij aan tafel. Dus ik vind de hele discussie over wie verantwoordelijk is eigenlijk misplaatst. We zaten er allemaal bij. En nu moeten we ook met z’n allen weer kijken hoe dit anders moet.”

En dan biedt Albert Heijn straks goedkope melk uit Polen aan?

„Het is de verantwoordelijkheid van de hele keten, inclusief de retail, om dat soort prikkels in ons voedselsysteem uit te bannen. De goedkoopste melk van heel ver weg over een lange afstand vervoeren vormt geen juiste prikkel.”

Lees ook: Stikstofgedeputeerde Geert Gabriëls begrijpt zorgen boeren: ‘We kijken ook naar de uitstoot van industrie’

Meer lezen?

Nieuwe actie: Één jaar toegang tot alle Plus-artikelen voor slechts 1,04 per week. Daarmee lees je dagelijks meer dan 100 nieuwe Plus-artikelen op onze site & app. Of kies voor een van onze andere abonnementen.

Ik word digitaal abonnee