Hoe gaan we ooit het klimaat redden als elke stap in die richting veel weerstand oproept? ‘Vliegen hoort niet zo goedkoop te zijn’

 

 © Getty Images

Of het nu om het verkleinen van de veestapel gaat of om minder vliegen, zodra we iets moeten inleveren in ruil voor een beter klimaat, ontstaat er ophef. Hoe gaan we ooit die klimaatdoelen halen? Het kan, mits we het roer radicaal omgooien, zegt de Limburgse hoogleraar duurzaamheid Patrick Huntjens.

Robin van der Kloor

De kolencentrales mogen weer op volle toeren draaien, vanwege de gascrisis. De veestapel moet in verband met exorbitante uitstoot van stikstof aan banden, maar getuige de massale protesten en boosheid van boeren én politici gaat dat een hels karwei worden. Op Schiphol loopt het zo vast dat het aantal vluchten moet worden teruggeschroefd. Goed voor het klimaat, maar het leidt vooral tot nationale verontwaardiging.

De klimaatproblemen oplossen gaat niet zonder slag of stoot, zullen we maar zeggen. Sterker nog, een zestiental wetenschappers waarschuwde vorige week bij Nieuwsuur dat het doel om de opwarming van de aarde te beperken tot 2 graden Celsius simpelweg niet gaat lukken. Een opwarming van 3 graden lijkt onvermijdelijk.

Dodelijke hittegolven

De gevolgen daarvan? Meer droogte en hittegolven, over vrijwel de hele wereld, ook in Nederland. Nu al worden landen als India en Pakistan vrijwel jaarlijks getroffen door hittegolven waarin het boven de 50 graden Celsius wordt, met duizenden doden tot gevolg. Dit wordt door wetenschappers direct gelinkt aan klimaatverandering. Donderdag werd bij een Russisch meetstation in de poolcirkel een recordwarmte van 32 graden gemeten.

Lees ook: De rekening voor het níet aanpakken van de klimaatcrisis: extreem weer komt vaker voor

Ook komen er steeds meer overstromingen door extreme regenval, zoals die in 2021 in Limburg (en vooral Wallonië en de Eifel). Ook deze zijn direct te herleiden naar klimaatverandering, blijkt uit onderzoek. Verder zal de stijgende zeespiegel flinke delen van de wereld onbewoonbaar maken, waardoor er een enorme migratie op gang komt. Afijn, de gevolgen zijn desastreus en vooral al lang en breed bekend. Maar ernaar handelen blijkt lastiger.

Kolencentrale Onyx op de Maasvlakte. 

Kolencentrale Onyx op de Maasvlakte. © ANP

Zodra er iets ondernomen wordt vóór het klimaat, kijken burger en bedrijfsleven en vaak ook overheden vooral naar de eigen portemonnee en naar de directe gevolgen voor henzelf. „Klimaatwaarschuwingen verdwijnen in een la, tekorten zetten aan tot actie”, schrijft hoogleraar economie Dirk Bezemer van de Rijksuniversiteit Groningen deze week in De Groene Amsterdammer. Hij doelt onder meer op de chaos bij luchthaven Schiphol, waarin bestuurders van reisorganisaties en de politieke partijen PVV, Groep Van Haga en BBB zelfs pleitten voor het inzetten van het leger om het aantal vluchten op peil te houden.

Doodlopend spoor

Zo naarstig als ze voor de problemen op Schiphol een oplossing zoeken, zo passief zijn veel mensen voor het oplossen van de klimaatproblematiek. Terwijl het een gegeven is dat de bewoonbaarheid van de planeet op het spel staat. Er is geen klimaatwetenschapper die daaraan twijfelt. Maar hoe gaan we in hemelsnaam ons klimaat redden, als de maatregelen die dat moeten bewerkstelligen zo fel bestreden worden?

Lees ook: Commentaar: Wachtrijen op Schiphol zullen we voor een deel moeten accepteren

Ook hoogleraar Patrick Huntjens van de Universiteit Maastricht ziet dat klimaat- en milieumaatregelen gepaard gaan met weerstand. „Ze leiden tot wrijving in de samenleving en dat is begrijpelijk. De boodschap is niet altijd even makkelijk: minder vliegen is niet per se leuk voor de consument en minder vee betekent dat sommige boeren moeten stoppen en sommigen radicaal moeten omschakelen. Maar we moeten af van het idee dat een vakantiereis naar Verweggistan een grondrecht is. Die manier van leven is echt een doodlopend spoor.”

Nederland heeft sinds de Tweede Wereldoorlog een enorme welvaart gecreëerd, maar als we ‘de brede welvaart’ bekijken, blijkt uit modellen van het CBS dat we die welvaart vooral voor het hier en nu hebben. Met de brede welvaart van andere landen zijn we minder begaan en met de brede welvaart in de toekomst nog minder. En wat blijkt, vooral als het gaat om natuur, milieu en klimaat zijn we niet erg toekomstgericht bezig. En dus zadelen we toekomstige generaties op met de problemen die er nu zijn of ontstaan.

Homo ecologicus

Volgens Huntjens, die recent met zijn boek Towards a Natural Social Contract de prestigieuze Nautilus Book Award won, is de mens eigenlijk gereduceerd tot homo economicus, gericht op eigenbelang. „Het economisch systeem is zo ingericht dat de mens bijna alleen nog maar als consument wordt gezien. Kijk maar op straat, in de winkels en in advertenties. Bijna alles is gericht op consumeren, op kopen. Maar dat is een incompleet mensbeeld, want ons welbevinden wordt ook bepaald door de relatie met je sociale en natuurlijke leefomgeving, waarin je rekening houdt met je familie, vrienden, buren. Deze homo ecologicus draagt, met rechten en plichten, zorg voor het milieu en het welzijn van anderen, ook toekomstige generaties.”

 

 © Getty Images

Maar om een homo ecologicus te kunnen zijn moet het roer radicaal om, stelt de hoogleraar die opgroeide in Schin op Geul en tegenwoordig in Ooijpolder bij Nijmegen woont. Hij pleit voor een nieuw sociaal contract, waarin duurzaamheid alleen maar kan slagen als we de relatiecrisis tussen mens en natuur herstellen. Er moet een collectieve en radicale gedragsverandering komen. „Eigenlijk zijn er al veel burgerinitiatieven om bijvoorbeeld landbouw op kleine schaal te bedrijven, maar de overheid, het bankwezen en andere grote spelers doen hier nog te weinig aan. Vooral bij hen ligt een enorme verantwoordelijkheid.”

Groene gekte

Maar voor politici, die uiteindelijk afhankelijk zijn van de kiezer, is die verantwoordelijkheid vaak niet aantrekkelijk. Zeggen dat je tegen de ‘geldverslindende groene gekte’ bent klinkt natuurlijk beter dan waarschuwen voor de zeer waarschijnlijke gevolgen over veertig jaar. En ja, die gaan miljarden kosten. Na ons de zondvloed. En dus zie je momenteel een batterij politici het blindelings opnemen ‘voor de boer’, terwijl veel van de agrariërs zelf ook weten dat er van alles moet veranderen in ons land, dat per hectare stikstofuitstoter nummer één in Europa is vanwege onze enorme veestapel, ziet Huntjens.

Lees ook: Boerenrepubliek in opstand: ‘Er is een staat van beleg afgekondigd om onze eigendommen af te nemen’

En op deze manier moeten er op klimaatgebied talloze maatregelen worden genomen, maar stemt bijvoorbeeld het VVD-congres doodleuk voor een motie om de snelheid op snelwegen weer te verhogen naar 130 kilometer per uur. Meer vervuilen in plaats van minder. Alsof er geen klimaatcrisis is.

Spanningen

Nog zo’n hete aardappel die bestuurders voor zich uitschuiven is het zwaarder belasten van vervuilers en vervuilende producten. „De ecologische kosten moeten in de prijs van een product worden opgenomen”, zegt Huntjens. „Eigenlijk is het heel raar dat het nog niet gebeurt. Vliegen hoort niet zo goedkoop te zijn. Wanneer consumenten zouden betalen voor de echte schade door leefstijl en consumptiegedrag betekent dat vervuilen onbetaalbaar wordt en duurzaam goedkoop.”

Door de moeilijke besluiten uit te stellen nemen de spanningen in de samenleving toe, zegt de Maastrichtse hoogleraar. „Onze samenleving staat onder spanning, onder hoge druk. Dat het debat rond boeren zo heftig verloopt, was te voorkomen geweest. Het terugdringen van de veestapel is tien jaar lang vooruitgeschoven. Als we daar eerder mee waren begonnen hadden we de boeren veel beter bij de hand kunnen nemen. Dan was gedwongen uitkoop niet aan de orde geweest.” Dat vooruitschuiven gebeurt ook bij de industrie die fossiele energie uitstoot. „Die wordt nu nog met 8 tot 12 miljard euro ondersteund. Dan heb je als overheid wel wat uit te leggen.”

Intussen ziet hij talloze initiatieven van burgers - ook van boeren - die duurzaam willen telen. Er zijn veel mensen bezig met circulaire economie en duurzame landbouw. De overheid zou dat veel meer moeten omarmen en faciliteren.” Volgens hem is het blinde geloof in de markt die iedereen voorspoed en welvaart oplevert de afgelopen tijd als een ballon lekgeprikt. „Niet alleen de lage inkomens, ook de middenklasse voelt dat het systeem vastloopt. Dat roept angst en onzekerheid op en versterkt polarisatie.”

Drogreden

Een populair argument om zelf niks aan het klimaat te doen is wijzen naar China of andere grote landen die zelf te weinig maatregelen zouden treffen. Dan zou Nederland wel gekke Henkie zijn. Huntjens: „Dat is een drogreden. Want het is wel degelijk zo dat maatregelen die wij hier nemen effect kunnen hebben. Gaan we de ecologische kosten van palmolie doorberekenen? Dan raakt dat Zuid-Amerika meteen. En sowieso voeren we veel klimaatmaatregelen Europees uit, wat wel degelijk significant is.”

Lees ook: Boze boeren vanwege plannen voor minder stikstof: hoe ingrijpend zijn de maatregelen en hoe groot is veestapel eigenlijk?

Zelfs op individueel niveau heeft een maatregel zin, vindt hij. „Veel mensen zeggen: wat maakt het uit of ik zonnepanelen op het dak leg of twee dagen per week geen vlees eet, als honderd bedrijven wereldwijd verantwoordelijk zijn voor 70 procent van de CO2-uitstoot? We vergeten vaak dat die bedrijven groot zijn geworden door ons eigen consumptiegedrag. Als burger kunnen we heel veel veranderen. Als we samen de handschoen oppakken, zijn we een regenbui op een gloeiende plaat, geen druppel.”

Lithium

Een probleem in de energietransitie is wel dat elektrisch rijden (en als het aan Elon Musk gaan we ook elektrisch vliegen) op dit moment alleen maar mogelijk is door de winning van lithium voor de batterijen. Maar de winning is niet erg duurzaam, omdat die gepaard gaat met vervuiling van grond en water, het verjagen van plaatselijke gemeenschappen, kinderarbeid en uitbuiting.

Winning van lithium op een zoutvlakte in Bolivia. 

Winning van lithium op een zoutvlakte in Bolivia. © Getty Images

Huntjens beaamt dat. „We moeten goed kijken hoe we innoveren. Als we zogenaamde duurzame producten halen uit landen waar de arbeidsomstandigheden erbarmelijk zijn of als de winning van bijvoorbeeld lithium in Zuid-Amerika ten koste gaat van leefbaarheid daar, moeten we iets anders bedenken. En dat gebeurt ook.”

Dat het kabinet de kolencentrales, tijdelijk, weer op volle toeren laat draaien ziet Huntjens met bloedend hart aan. „Daardoor gaan we de klimaatdoelen waarschijnlijk niet halen, maar ik begrijp de noodzaak van deze maatregel. We hebben momenteel simpelweg nog niet genoeg duurzame energie tot onze beschikking om het anders te doen. Maar ik durf wel te zeggen dat dit te voorkomen was geweest als we de afgelopen vijftien jaar meer hadden gedaan. Dat is een regelrecht gevolg van het neoliberale beleid van Rutte de afgelopen kabinetten. Tegelijkertijd kan dit de aanleiding zijn om nu echt werk van duurzame energie te maken.”

Historische stap

„Investeren in groene energie is nodig, maar niet genoeg”, schrijft Bezemer in De Groene Amsterdammer. „Het maakt voor de opwarming niet uit hoeveel meer groene energie we produceren. Wat telt is dat we minder gaan uitstoten. Directe beperking van de winning en het gebruik van fossiele energie lijkt de enige optie. De vraag is: wie gaat dat uitvoeren? Hoe gaan we consuminderen?” Wat voor olie geldt, gaat ook voor Schiphol op, stelt hij. „Er is maar één manier om de ongezonde groei van Schiphol een halt toe te roepen. Vertrouw niet op prijswerking. Duurdere tickets alleen gaan het niet doen, dat leidt maar tot aanzuigende werking tot in Groningen. Directe beperkingen zijn de enige optie. Maar wie gaat dat uitvoeren?”

Lees ook: Raken we het plafond van de welvaart? ‘We leven erop los alsof er een tweede planeet klaarstaat. Maar die is er niet’

Die vraag lijkt een knuppel in het hoenderhok, want wie durft zijn vingers te branden als je al ziet hoe controversieel het terugdringen van stikstofuitstoot door boeren is? Toch verbloemen volgens Huntjens de ophef en boosheid rondom het knellende vliegverkeer, het verhitte stikstofdebat én het aanzwengelen van de kolencentrales dat er momenteel al veel gebeurt. „Dit kabinet, dat je toch niet echt links kunt noemen, wil de veestapel halveren. Dat is een historische stap die enkele jaren geleden nog onmogelijk leek.”

In het debat over stikstof en rond het boerenprotest mist Huntjens een belangrijk element. „In die plannen worden boeren ook hulpmiddelen en subsidies aangereikt om duurzame landbouw te gaan bedrijven. Dat is een essentieel onderdeel van de stikstofplannen. De boeren die nu het felst protesteren zien hun verdienmodel in gevaar komen, maar ik werk zelf samen met veel boeren die al duurzame landbouw bedrijven en bij wie dat prima gaat. Die hoor je natuurlijk niet nu, die staan niet op de barricades. Ik vind dat dit element volledig ondersneeuwt in het debat.”

Rechtse kiezer snapt het ook wel

Huntjens zag dat partijen als BBB, PVV en Forum voor Democratie bij de protesten in Stroe garen dachten te spinnen. „Maar tegelijkertijd is er veel bezorgdheid over de dreigende schaarste van voedsel en energie. Doorgaan op de huidige weg is niet vol te houden, dat snapt de rechtse kiezer ook wel, inclusief het merendeel van de boeren. Door alleen op te komen voor de boeren die de hakken in het zand zetten, doe je geen recht aan de grote groep boeren die wel vooruit willen.”

 

 © Getty Images

Al met al is Huntjens hoopvol. „Ik snap de weerstand van sommigen tegen de maatregelen en ik snap ook de bezorgdheid van mensen die denken dat we dit nooit gaan redden. Maar we zitten middenin de transitie en het gaat de goede kant op, al lijkt het daar door de aandacht voor de hardste schreeuwers soms niet op. Maar geloof me, we kunnen het.”

Meer lezen?

Nieuwe actie: Één jaar toegang tot alle Plus-artikelen voor slechts 1,04 per week. Daarmee lees je dagelijks meer dan 100 nieuwe Plus-artikelen op onze site & app. Of kies voor een van onze andere abonnementen.

Ik word digitaal abonnee